Учора — турма, сёння — замежжа. Як сябе адчуваюць экс-палітвязні?

— У якім псіхалагічным стане знаходзяцца людзі, якіх раптам вызвалілі і вывезлі за мяжу? Што ў ім самае небяспечнае і на што важна звяртаць увагу тым, хто побач?

— Рэакцыі ва ўсіх вельмі розныя, але ёсць агульная тэндэнцыя. Чалавек, які перажыў турму, рэпрэсіі, псіхалагічны і фізічны гвалт, не можа імгненна пераключыцца на нармальнае жыццё. На гэта патрэбны час, і да гэтага вельмі важна быць гатовымі.

У першыя гадзіны і дні пасля вызвалення часцей за ўсё назіраецца стан шокавай эйфарыі. Гэта стадыя траўматычнага стрэсу, якая называецца "гераічнай фазай". Чалавек шчаслівы, што ён на волі, што ён выжыў, што ўсё гэта скончылася. Часам гэта выглядае як неймаверны ўздым — "я на волі, я жывы!”.

Небяспека такога перыяду ў тым, што ў гэтым стане чалавек часта не заўважае праблем — перш за ўсё фізічных і псіхалагічных. У крыві шмат дафаміну і сератаніну, і здаецца, што ўсё добра. Напрыклад, калі мы сустракалі экс-палітвязняў, якія прыехалі ў Варшаву 18 снежня, многія з іх адмаўляліся ад дапамогі лекараў, казалі: "Са мной усё нармальна, потым". І потым аказвалася, што медыцынская дапамога ўсё ж патрэбная. 

Гэтая эйфарыя — нармальная, але яна не цягнецца доўга: ад некалькіх тыдняў да месяца. Пазней пачынаецца спад, часам — у форме субдэпрэсіі. І вельмі важна, каб гэты ўздым і спад былі не штормам, а хвалямі. Каб побач аказваліся людзі і спецыялісты, якія дапамогуць прайсці гэты перыяд. 

Я і мае калегі кансультуем экс-палітвязняў у межах гуманітарнага праекта міжнароднай НДА Reforum Help. Але ёсць шмат іншых ініцыятыў і арганізацый, якія актыўна дапамагаюць у адаптацыі: ЦБС у Варшаве, Асацыяцыя былых палітвязняў "Вольныя", "Лекары без межаў" — усюды працуюць як валанцёры, так і прафесійныя псіхолагі, юрысты і медыкі.

— З якімі пытаннямі і праблемамі людзі звярталіся часцей за ўсё ў першыя дні? Што кідаецца ў вочы?

— Вельмі шмат разгубленасці. Людзі літаральна не паспяваюць адаптавацца да рэзкай змены рэальнасці. Учора — турма, сёння — іншая краіна, іншая мова, іншыя правілы.

У такім стане складана прымаць рашэнні, складана арыентавацца. Таму вельмі важны патранаж — літаральна "браць за руку" ў першыя дні і тыдні: тлумачыць, куды ісці сёння, куды заўтра, дзе што знаходзіцца. Не таму, што чалавек слабы, а таму, што псіхіка проста не паспявае. 

Важна разумець: чакаць ад людзей у стане траўматычнага крызісу рацыянальнасці і прадуманасці — няправільна. Ім патрэбны час.

Самацэнзура, чаканне пакарання, страта ініцыятывы, а часам, наадварот, імпульсіўнасць — вось тыя турэмныя механізмы, якія працягваюць працаваць пасля вызвалення.

У першыя дні людзі часта пыталіся: "А нам можна выходзіць на вуліцу?" ці, напрыклад, "А вы ўпэўненыя, што мы сапраўды вольныя?”. Ім падабалася чуць па некалькі разоў, маўляў, так — вы вольныя. 

Камусьці складана вызначыцца з тым, што яны хочуць з'есці — усё проста таму, што доўгі час такога выбару ім ніхто не даваў. 

Гэта не безыніцыятыўнасць. Гэта адаптыўнасць, выпрацаваная для выжывання. З часам пройдзе, але пакуль важна разумець, што ўсё гэта — наступствы траўмы.

— Як дапамагаць, каб экс-палітвязень не адчуваў сябе няёмка? Чаго лепш не рабіць?

— Ёсць другі бок дапамогі, якую псіхолагі называюць "рэнтавай устаноўкай". Калі жадаючыя дапамагчы пачынаюць успрымаць чалавека як цалкам бездапаможнага — як "катка, якога падабралі". Мяне гэта вельмі карабаціць.

Так, дапамога патрэбная. Але пытанне, як менавіта дапамагаць. Ставіцца да чалавека як да дарослага, які можа браць на сябе адказнасць, ці як да бездапаможнага аб'екта клопату?

Ёсць сітуацыі, калі дапамога неабходная: легалізацыя, дакументы, арыентацыя ў новай краіне, мова. Але ёсць тое, што чалавек здольны і павінен рабіць сам — нават у новых умовах. Напрыклад, паказаць, дзе крама — нармальна. Хадзіць з ім увесь час па краме і выбіраць яму рэчы — не. Растлумачыць, дзе цырульня — добра. Вадзіць за руку — ужо перабор.

Валанцёры павінны разумець: гэта не бацькоўская апека. Гэта дзейнасць з выразнымі межамі. Інакш фармуецца залежнасць, з якой потым вельмі цяжка выбірацца.

— Ёсць яшчэ адно важнае пытанне. Калі выйшаў Сяргей Ціханоўскі, ён адразу пачаў сустракацца з беларусамі, рабіць гучныя заявы, распавядаць, што перажыў. Было адчуванне, што яму неабходна выгаварыцца. Іншыя экс-палітвязні часта адмаўляюцца ад інтэрв'ю. На ваш погляд, што цяпер важней для псіхікі гэтых людзей: гаварыць публічна ці, наадварот, маўчаць і аднаўляцца?

— Я катэгарычна супраць таго, каб людзей адразу "публічылі" і цягнулі да мікрафонаў. Ёсць тыя, хто сам хоча гаварыць, гэта іх права. Але фармат "давайце ўсіх на прэс-канферэнцыю" — разбуральны.

Чалавек выйшаў з інфармацыйнага вакууму, дзе на яго гадамі ціснулі прапагандай. І раптам — лавіна навін, падзей, чаканняў, пытанняў. Нават людзі на волі не заўсёды паспяваюць адаптавацца да гэтага патоку інфармацыі. А тут чалавек пасля турмы.

Потым гэтыя людзі даюць інтэрв'ю, кажуць нешта імпульсіўна, а далей пачынаецца ціск, крытыка, інтэрпрэтацыі. Гэта вельмі небяспечна. Я б папрасіла журналістаў быць максімальна беражлівымі і ўявіць сябе на месцы чалавека, якога толькі што "выкінула" ў новую рэальнасць.

— Калі экс-палітвязні маюць зносіны з вамі, яны распавядаюць пра пагрозы або катаванні, якія перажылі?

— Так. Многім людзям хочацца выгаварыцца, і яны распавядаюць страшныя рэчы. Былі рэальныя катаванні, але я не магу прыводзіць канкрэтныя кейсы з меркаванняў бяспекі.

Шмат каму наўпрост казалі: "Калі вы будзеце публічна распавядаць, горш стане тым, хто застаўся ў турмах". Гэтая пагроза была канкрэтнай. Таму асноўная базавая эмоцыя, якая ў гэтых людзей засталася, — страх. Не толькі за сябе, але і за блізкіх, за тых, хто яшчэ за кратамі. З гэтым страхам нам яшчэ доўга давядзецца працаваць.

— Вам не падаецца, што, калі сёння не казаць пра гэта публічна, пагрозы і маніпуляцыі блізкімі ператворацца ў страшную норму?

— Сітуацыя амбівалентная [неадназначная. — Еўрарадыё]. З аднаго боку, перамога справядлівасці мае вельмі важнае значэнне для псіхікі і дае рэсурс для аднаўлення. Гэта пацверджана даследаваннямі, у тым ліку на прыкладзе ахвяр Халакосту.

Але на першым этапе, на маю думку, важней не публічнасць, а пратакаліраванне — ананімнае, канфідэнцыйнае, юрыдычнае. Каб чалавек ведаў: ён распавёў, гэта зафіксавана, гэта мае значэнне. А публічнасць — пазней, калі чалавек будзе да гэтага гатовы.

— Што важна ўлічваць блізкім экс-палітвязняў пры стасунках з імі?

— Нельга рабіць выгляд, што нічога не было. Нельга прымушаць распавядаць. Нельга казаць: "Не плач" і "Будзь моцным".

Плач — гэта нармальна. Так псіхіка скідае напружанне. Самае важнае — быць побач і даць чалавеку самому вызначыцца, пра што і калі ён гатовы гаварыць.

— Калі трэба тэрмінова звяртацца да псіхолага?

— Першая трывожная прыкмета — устойлівыя парушэнні сну больш за месяц. Флэшбэкі, пастаяннае напружанне, адчуванне пагрозы, пазбяганне людзей і тэм, звязаных з турмой, выбухі гневу, пачуццё віны, безнадзейнасці, думкі пра смерць або суіцыд.
У такіх выпадках важна не цягнуць і хутчэй звяртацца да спецыяліста.

— Як доўга людзі могуць разлічваць на псіхалагічную падтрымку? Ці трэба плаціць за сеансы?

— Дапамога будзе бязвыплатнай і столькі, колькі спатрэбіцца. Камусьці дастаткова некалькіх крызісных сесій, камусьці патрэбна працяглая праца, месяцы ці год.

Мы дамовіліся, што абмежаванняў па колькасці сесій няма: іх будзе столькі, колькі спецыяліст палічыць патрэбным.