"Перадай маме, што я яе любіла. Перадай ўсім, што я іх любіла"

Трэшчаўскі (для мясцовых — Трэшча) — пасёлак за 40 км ад Кемерава. Большасць дарослых кожны дзень ездзяць туды на працу, але дзеці бываюць у горадзе нячаста: транспарту ля адзінай мясцовай школы няма. Паездку 5-га класа ў горад арганізавалі ледзь ці не ўпершыню, доўга абмяркоўвалі на бацькоўскім сходзе перад пачаткам канікул. Прыпынак рэйсавага аўтобуса — якраз ля «Зімовай вішні». Каб «не боўтацца па горадзе», дзяцей вырашылі везці менавіта туды.

Усяго ў пятым класе 12 чалавек. У Кемерава паехалі шэсць дзяўчынак і два хлопчыкі: Сямён і Сярожа. Сямён адмовіўся ісці ў кіно на «дзяўчачы мульцік» «Трус Піцер» і з'ехаў з бацькамі дадому. Сярожа спачатку трапіў у спіс зніклых без вестак. На яго старонку ў сацсетцы нават пачалі пісаць незнаёмыя людзі: развітваліся, абяцалі паставіць за яго свечку. Сярожа пастаянна плакаў і не спаў усю першую ноч. На самай справе ў «Зімовай вішні» ён не быў: «Ён моцна прасіўся ў мяне паехаць з класам, але нам трэба было чаравікі купіць яму, мы з усімі паехалі, але на прыпынак раней, каля крамы выйшлі, — кажа бабуля Сярожы Таццяна Манешкіна . — Даведаліся, калі муж дачкі патэлефанаваў, папрасіў прыехаць дапамагчы. Яны ўжо па бальніцах ездзілі, нашых дзяўчынак шукалі».

З дзяўчынак не ўратаваўся ніхто: Віка Пачанкіна, Вераніка Панушкава, Вілена Чэрнікава, Таня Курчэўская, Насця Смірнова, Віка Зіпунова.

Як распавядае завуч Трэшчаўскай школы Людміла Васільеўна Бігеза (яна вяла ў 5-га класа літаратуру і рускую мову), у кіно дзеці не збіраліся: «Яны ўжо схадзілі на каток, і ў боўлінг, і ў кафэ пасядзелі». Але апошні аўтобус у Трэшчу (усяго іх чатыры за суткі) сыходзіў яшчэ не хутка, а 17.30. «Ім прапанавалі забіць час, схадзіць на мульцік. Ну вось, забілі...»

З дзецьмі паехалі чацвёра бацькоў і класны кіраўнік, настаўніца біялогіі і геаграфіі 47-гадовая Аксана Мікалаеўна Яўсеева. Усе яны выжылі. Як распавядае Бігеза, бацькі пасадзілі дзяцей у кіназале. Бацька адной з дзяўчынак нібыта бачыў, яе яго замыкалі. «Ён спытаў, чаму. «У нас такія правілы. Не хапае супрацоўнікаў». Каб, напэўна, безбілетнікі не праходзілі».

У 16.11, адразу пасля пачатку пажару, Віка Пачанкіна патэлефанавала сваёй цётцы Яўгеніі. Як тая распавяла журналістам, Віка «казала, што гарыць усё, дзверы заблакаваныя. «Я не магу выйсці, дыхаць не магу». Я ёй кажу: «Віка, здымай усе, нос закладвай праз вопратку». Яна кажа: «Перадай маме, што я яе любіла. Перадай усім, што я іх любіла» — і пасля гэтага адключылася».

Родных Вікі Пачанкінай у «Зімовай вішні» не было. «У яе мамы Ані яшчэ двое дзяцей — тры гады і немаўля, года няма, — кажа Таццяна Манешкіна. — Учора ёй хуткую выклікалі. У нас з нядзелі толькі хуткая па пасёлку і ездзіць — то да адных, то да іншых».

Па Трэшчы ходзяць чуткі, што тата Вікі спрабаваў забіць сябе, але калега паспеў, не даў.

"Дайце мне маску"

Сустрэцца з класнай кіраўніцай дзяцей Аксанай Мікалаеўнай я не змагла: з панядзелка яна не выходзіць з дому, не адказвае на званкі. Суседзі кажуць, што пускаюць да яе толькі хуткую.

Ніхто з тых, з кім я размаўляла ў пасёлку, не вінаваціць у смерці дзяцей ні бацькоў, ні настаўніцу.

— Гэта ў горадзе думаюць: раз яна выжыла — значыць, вінаватая, — кажа завуч Людміла Васільеўна. — Як яна крычала пажарным: «Дайце мне маску» і рвалася ў агонь — не ведаюць.

Яўсеева працуе ў Трэшчыўскай школе ўсё жыццё, лічыцца адным з лепшых настаўнікаў.

«Яна ўвесь час спрабуе вясковых дзяцей кудысьці вывезці: у музеі, паркі. Бацькі гэтага не робяць, — кажа завуч. — У мяне самой дзве дачкі, яна ў абедзвюх была класнай. Я ёй удзячная. Зараз маёй унучцы два гады. Дачка таксама заўсёды прыходзіла ў «Зімовую вішню», пакідала яе дзесьці — а сама ішла па сваіх справах. Лепш, чым дзіцяці за сабой цягаць, правільна? Дзеля таго ён і гандлёва-забаўляльны цэнтр. Быў».

— Мне здаецца, Аксана Мікалаеўна не вінавата, яна ж не ведала, што так атрымаецца, — кажа Лера, аднакласніца загінуўшых. — Яна маіх маму і тату вучыла, у Краснадар іх вазіла, у Новасібірск. Куды толькі не вазіла, і ўсё нармальна было. Чуткі ходзяць, што яна павесілася, але я ў гэта ня веру.

Пра пажар Лера даведалася ад свайго дзядзькі:

— Ён выпадкова ў інтэрнэце знайшоў. Я пачала тэлефанаваць нашым — не адказваюць. Потым Вілена з'явілася ў сеціве. Тэлефаную ёй — як быццам цішыня ў трубцы. Я думаю, яна ўжо апёкі атрымала, не магла гаварыць. Пакуль нічога не вядома, пачала інтэрнэт усё на свеце праглядаць. Потым у навінах кажуць, што яны загінулі. У нас істэрыка была, нас не ведалі, як супакоіць.

Вучні пятага класа былі разам з дзіцячага садка, школьнікі старэйшыя з зайздрасцю кажуць, што гэта быў самы дружны ў Трэшчыўскай школе клас.

— Заўсёды былі разам. Пасля ўрокаў у пераход (частка школьнага калідора. — Е.Р.) прыйдзем: гуляем, размаўляем. Ніколі не расставаліся, — кажа Лера.

Мы гаворым на прыступках школы. Перад яе дзвярыма стаяць дзве парты, на іх — кветкі, плюшавыя цацкі. Агеньчыкі свечак калышуцца на халодным ветры. Лера глядзіць кудысьці ўбок, ціха, закрыўшы твар рукамі, пачынае плакаць.

— Мне балюча. Я ў істэрыцы была ўвесь час, прасіла родных туды з'ездзіць. Мама трэслася моцна, не магла гаварыць. Усе дні плача, галава ў яе баліць, заспакаяльныя п'е, нічога не дапамагае.

— Дзяўчынкі, тут кветкі можна класці? Я ўчора ў Кемераве хацеў кветкі пакласці, не знайшоў, дзе купіць, ва ўсім горадзе кветкі скончыліся. — Пажылы мужчына падыходзіць да прыступак школы, ківае галавой, хрысціцца, ўздыхае.

Лера таксама збіралася ў «Зімовую вішню», але ў апошні момант не паехала: «Я пагадзілася, а потым мама кажа, што трэба куртку праць, — Лера паказвае на сваю падшываны ярка-блакітную куртку. — Памыць — яна не высахла. Так я і не паехала ».

Акрамя Леры бацькі не адпусцілі ў горад яе аднакласніцу Дыяну. Я пытаюся чаму, і мама Дыяны Вольга Бігуза няўпэўнена камячыцца: «Ну, хвасты ў яе былі. Траякі па ангельскай. Ды і грошай мала. Самі разумееце».

Як патлумачылі мне ў пасёлку, справа была не ў куртцы і не ў хвастах. У «Зімовую вішню» не паехалі дзеці, у бацькоў якіх не было лішніх 108 рублёў на аўтобус і 300 рублёў на квіток у кіно.

У горадзе скончыліся кветкі

На сцяне ў калідоры Трэшчыўскай школы шэсць фатаграфій са школьнага альбома: усмешлівыя дзяўчынкі ў белых блузках на фоне глобуса. Пад фатаграфіямі — парта з кветкамі і шакаладкамі.

— Пяць харашыстак, адна выдатніца, — кажа Людміла Васільеўна. — Клас добры, спагадлівы. Часам маглі пасварыцца, а цяпер усё плачуць. Ужо некалькі разоў сюды прыходзілі. Спачатку шакаладкі прынеслі, потым ружы і шарыкі. Тры хлопчыкі, дзевяць дзяўчынак, усяго 12 дзяцей. Было.

Школа ў Трэшчы добрая: двухпавярховая, цагляная, з цёплай прыбіральняй — здаецца, адзінай на пасёлак. Разлічана яна на 300 вучняў, але зараз іх 79. Раней у пасёлку быў велізарны жывёлагадоўчы комплекс, саўгас. У 1990-я яны разваліліся, і Трэшча пачала пусцець. Зараз тут менш за 600 чалавек, з рабочых месцаў — толькі школа, адміністрацыя, сельпо, дзіцячы дом. Машын амаль няма, затое па цэнтральнай вуліцы праязджае воз.

Дзеці з дзіцячага дома вучацца ў той жа школе, хоць, як кажа Лера, «з дзетдомаўскімі мы не маем зносіны». У «Зімовую вішню» ніхто з іх не паехаў: «Іх толькі спонсары возяць. Калі яны ёсць».

Тым не менш з панядзелка па Кемераве ходзяць чуткі, што ў пажары загінуў ледзь не ўвесь дзіцячы дом. У сераду сюды прыехалі сябры ініцыятыўнай групы (яна складае альтэрнатыўныя спісы загінулых), па галовах пералічылі дзяцей. Усе апынуліся цэлыя.

Пасля пажару ў Трэшчу ўпершыню ў гісторыі прыехалі журналісты. Завуч нават участковага выклікала: «Кажу: Кірыл Мікалаіч, дапамагайце, працаваць немагчыма, праходу не даюць карэспандэнты, на вуліцы ці ледзь не за рукі хапаюць. Кажуць, што нас ужо шарсцяць, арыштоўваюць, праверка прыйшла».

Праверкі ніякай не было, толькі на паўдня з Кемерава прыехалі псіхолагі, пагаварылі з дзецьмі і з'ехалі.

Цяпер завуч адна сядзіць у пустой школе, піша «дакументы для Тулеева»: характарыстыкі на сем'і загінулых, па якіх яны змогуць атрымаць матэрыяльную дапамогу. Учора патэлефанавала ў адміністрацыю, папрасіла прыслаць з райцэнтра Топкі прадаўцоў кветак. У першыя дні, каб пакінуць іх пад партрэтамі ў школе, жыхары Трэшчы спецыяльна ездзілі ў Кемерава.

Кветкавы прылавак стаіць у сельпо, паміж каўбасой і тазамі. Кветкі прывезлі самыя танныя: хрызантэмы, дробныя пярэстыя гваздзікі. Чорную стужачку «Вечная памяць» прадаўшчыца павязвае-над букетаў моўчкі, не пытаючыся.

— У вас цацкі можна паставіць? — у школьным калідоры з'яўляецца той жа пажылы мужчына. Праходзіць да партрэтаў, уздыхае, шморкаецца. Выцягвае старыя, з пацямнелымі лапамі і хвастамі мішку і вавёрку, ставіць пад партрэтамі.

— Я ўчора кветкі ў Кемераве не знайшоў. У апошні час нічога не магу даведацца...

— Мы таксама нічога не ведаем, Веніямін Веніяміныч, — адгукаецца настаўніца. — Аб нашых дзецях нічога не вядома. Ніхто пакуль не апазнаны.

— Мая ляжыць зусім у трансе. Яна сама сваё дзіця перажыла, цяпер па гэтых плача ўвесь час...

Раніцай 29 сакавіка ў штабе МНС паведамілі, што апазнаныя толькі 27 целаў. Неапазнаныя целы і фрагменты целаў 37 загінулых накіраваныя ў Маскву для генетычнай экспертызы — сярод іх і дзяўчынкі з Трэшчы. У аўторак іх бацькі здалі аналізы ДНК. Вынікі павінны прыйсці праз тры тыдні.

Алена Рачава, "Новая газета", пасёлок Трэшчаўскі, Кемераўская вобласць