Уцякалі ад вайны — трапілі ў пекла. Як КДБ пераследаваў сям’ю за “тэрарызм"

30/01/2026 - 14:25

Супрацоўнікі КДБ / Еўразія Эксперт

Алена (імя зменена) ніколі не збіралася пакідаць родны Марыупаль, але вайна прымусіла жанчыну і яе сям’ю неаднойчы змяніць месца жыхарства. Спадзеючыся на стабільнасць і бяспеку, украінцы ў 2025 годзе пераехалі ў Беларусь, аднак там сітуацыя стала яшчэ горшай — Алену і яе мужа ўзялі ў распрацоўку супрацоўнікі КДБ, ператварыўшы сам факт іх пераезду ў падставу для абвінавачвання ў дыверсійнай дзейнасці супраць Беларусі і Расіі.

Еўрарадыё падрабязна пераказвае гісторыю Алены, змяніўшы некаторыя дэталі, каб не стварыць пагрозы бяспецы гераіні.

Гэта працяг серыі тэкстаў “У беларускім палоне”, прысвечанай грамадзянам Украіны, якія прайшлі праз пераслед рэжыму Лукашэнкі і былі вызвалены 22 лістапада 2025 года.

“Потым сказалі, каб мы ўсё рабілі самі”

— Я родам з часова акупаванага горада Украіны. Да 2018 года я жыла там пастаянна. Потым мы з мужам пераехалі ў Херсонскую вобласць і пачалі там працаваць. У нас быў уласны бізнес — мы займаліся здабычай рыбы і крэветак. Усё было нармальна да лютага 2022 года, пакуль туды не ўвайшлі расійскія войскі. Тады ў нас забралі літаральна ўсё. Наш дом разрабавалі, у ім арганізавалі казарму, развярнулі ўсе памяшканні, скралі маёмасць. У Херсонскай вобласці ў нас больш нічога не засталося.

Уцякалі ад вайны — трапілі ў пекла. Як КДБ пераследаваў сям’ю за “тэрарызм"

Жыхары Херсона супраць акупацыі горада, сакавік 2022 года / Olexander Chornyj / AP

Пасля гэтага мы пераехалі ў Бесарабію, у Адэскую вобласць, недалёка ад горада Рэні. Там мы пражылі прыкладна год. У 2023 годзе мы выехалі ў адзін з еўрапейскіх гарадоў, дзе пражылі паўтара года. Аднак мой сын не паспеў выехаць з акупаванай часткі Украіны ў 2022 годзе: на той момант забаранілі выезд мужчынам. З таго часу я яго не бачыла. З дакументамі, якія яму давялося атрымліваць, самым простым варыянтам для яго быў уезд менавіта ў Беларусь.

Улады Беларусі на той момант актыўна расказвалі пра сваю нейтральнасць, пра тое, што ўкраінцам там рады, што нам дапамогуць. Мы вырашылі ехаць туды, каб быць бліжэй да дзяцей. У майго мужа таксама засталася дачка ў акупаванай частцы краіны.

Мы прыехалі ў Беларусь у траўні 2025 года і пасяліліся ў Бабруйску.

У нас быў знаёмы па імені Міхаіл. Ён часова пасяліў нас за горадам — у яго былі дамкі для адпачынку каля невялікага возера. Мы жылі ў адным з гэтых дамкоў. Мы не ведалі, колькі часу зойме пытанне ўз’яднання з дзіцем, таму разумелі, што ў Беларусі трэба пачынаць працаваць.

На дапамогу мы асабліва не разлічвалі, ды там яе фактычна ніхто не плаціць. Мы пачалі ўладкоўвацца на працу ў калгас. Мясцовая адміністрацыя паабяцала нам дом. Фармальна ніхто не быў супраць, усе казалі, што дапамогуць, аднак на справе дом аказаўся вялікі, але цалкам разбураны, без ніякіх умоў. Спачатку абяцалі дапамогу, а потым сказалі, каб мы ўсё рабілі самі.

“У камеры не было ні вады, ні прыбіральні, ні ракавіны”

— Пакуль мы з мужам спрабавалі прывесці гэты дом у парадак, працягвалі жыць у Міхаіла. І аднойчы, калі мы праходзілі медыцынскую камісію, нас проста з паліклінікі забралі невядомыя людзі. Яны не прадставіліся — проста пасадзілі нас у машыну і павезлі.

Гэта было ў траўні. Пазней, у сярэдзіне чэрвеня, адбыўся ўжо афіцыйны арышт. Нас прывезлі назад да таго доміка каля возера, дзе мы жылі. Там былі людзі ў масках, ніхто не прадстаўляўся. У нас забралі тэлефоны і пачалі вобшук, які цягнуўся каля чатырох гадзін.

Магілёўскае СІЗА №4, травень 2020 года / Yandex Maps

Яны правяралі ўсё: бялізну, асабістыя рэчы, адкрывалі нават мае гігіенічныя сродкі. Праверылі флэшкі, ноўтбукі, любыя носьбіты інфармацыі. Вобшук нібыта праводзіўся паводле пратакола, але сам пратакол нам не паказалі. Пасля гэтага яны проста вярнулі тэлефоны і з’ехалі, нічога не патлумачыўшы.

На сярэдзіну чэрвеня была запланавана сустрэча з маім сынам у Мінску. Мы павінны былі сустрэць яго на вакзале а 21:30 вечара. Але каля 14:30 нам патэлефанавалі з міграцыйнай службы і папрасілі проста прыйсці распісацца, забраць пашпарты.

Калі мы прыйшлі, нас арыштавалі. Людзі ў масках без тлумачэнняў кінулі мужа на падлогу, заламалі яму рукі. Мяне паставілі тварам да сцяны, прыціснулі галаву, і муж бачыў, як мне навялі пісталет на галаву і ў вобласць сэрца.

Нас пасадзілі ў мікрааўтобус, загадалі сядзець з апушчанымі галовамі. Ніхто не тлумачыў, хто яны і што адбываецца. Мы ехалі зусім нядоўга, хутчэй за ўсё ў суседні будынак. Там нас завялі ў падвал. Мяне адвялі ў адзін пакой, мужа — у іншы. З гэтага моманту я больш яго не бачыла ажно да яго вызвалення ў снежні.

Спачатку дапытвалі мужа. Гэта цягнулася не менш за пяць гадзін. Я чула крыкі, але не разумела, што адбываецца. Са мной увесь гэты час знаходзіўся чалавек у масцы. Ён не размаўляў — проста загадаў сядзець на крэсле і глядзець у сцяну. Мне забаранялі паварочвацца і размаўляць.

Потым прыйшоў чалавек, якога я прыняла за мясцовага камандзіра. Ён сказаў, што мой муж ва ўсім прызнаўся, што мы нібыта займаліся тэрарыстычнай дзейнасцю, шпіянажам, збіралі інфармацыю на тэрыторыі Беларусі для ўкраінскіх спецслужбаў, фатаграфавалі дыслакацыі расійскай і беларускай ваеннай тэхнікі.

Мне паказалі мой тэлефон і сказалі: “Ты парушыла закон Беларусі, у цябе ёсць фатаграфія са свастыкай”. Гэтая фатаграфія была зроблена яшчэ ў 2006 годзе. Мне заявілі, што я займалася экстрэмісцкай дзейнасцю.

Пасля гэтага мяне адвялі ў бабруйскі ізалятар часовага ўтрымання. Было каля дзевяці вечара. Мяне пасадзілі ў карцар, дзе па сценах поўзалі клапы. У камеры не было ні вады, ні прыбіральні, ні ракавіны. Мне далі адну бутэльку вады і сказалі: “Хочаш — пі, хочаш — мыйся, вады больш не будзе”. Ложак апусцілі са словамі “Вось табе спаць”.

На наступны дзень мяне адвялі ў суд, дзе прысудзілі тыдзень карцара за адміністрацыйнае правапарушэнне, звязанае з экстрэмізмам. На працягу гэтага тыдня да мяне прыходзілі супрацоўнікі КДБ і казалі, што мне грозіць да 24 гадоў пазбаўлення волі за памаганне мужу. Яны сцвярджалі, што мы планавалі дыверсіі, хацелі падрываць шляхі, пускаць цягнікі пад адхон. Ніякіх доказаў са свайго боку пры гэтым яны не прыводзілі.

“Ты тэрарыстка, табе нічога нельга”

— Але ўжо праз тыдзень мяне вызвалілі і аддалі рэчы. Я спытала, дзе мой муж. Мне адказалі: “Яго адпусцілі”. Але ён не выходзіў на сувязь. Начаваць мне не было дзе. Раніцай я пайшла ў міліцыю і даведалася, што муж знаходзіцца ў турме аднаго з абласных цэнтраў Беларусі.

На наступны дзень я пайшла ў міграцыйную службу. Там начальніца сказала: “Пасядзі, я зараз вырашу пытанне”. Праз дзесяць хвілін яна вярнулася з міліцыянерам, які проста ў кабінеце надзеў на мяне кайданкі. Мяне зноў абшукалі і павезлі ў ІЧУ абласнога цэнтра. Гэта было на наступны дзень.

Я правяла там пятніцу, суботу і нядзелю. Мне нічога не тлумачылі. Кожны дзень мяне раздзявалі, абшуквалі, аглядалі камеру. У панядзелак мяне забралі ў мясцовае ўпраўленне КДБ. Там мне паведамілі, што майго сына нібыта знялі з цягніка супрацоўнікі ФСБ і што ён знаходзіцца ў турме ў Расіі. Мне казалі, што яго збіваюць, і патрабавалі прызнанняў.

Мяне адправілі прайсці паліграф. Задавалі мноства пытанняў, у тым ліку пра маё інтымнае жыццё. Пасля паліграфа сказалі: “Табе грозяць 24 гады. Ты згніеш у турме. Табе 41 год, ты адтуль жывой ужо не выйдзеш”.

Мяне зноў вярнулі ў ІЧУ. Я знаходзілася ў поўнай ізаляцыі, на адзіночным рэжыме ўтрымання. Мне не дазвалялі сустрэцца ні з адвакатам, ні з консулам. Давалі толькі кавалак мыла і паўтара метра туалетнай паперы на дзень. Начальнік ІЧУ сказаў мне: “Ты тэрарыстка, табе нічога нельга”.

Ніхто не паведамляў майму сыну, дзе я знаходжуся. Яму афіцыйна адказалі, што я нібыта з’ехала ў Польшчу. А я ў гэты момант была цалкам ізалявана. Мяне прымушалі тэлефанаваць знаёмым мужа і зачытваць тэкст, які мне дыктавалі.

У пачатку верасня мяне прымусілі напісаць на аркушы “Я жывая, са мной усё добра” і сфатаграфавалі. Пасля гэтага ў мяне здарыўся нервовы зрыў. Мяне перавялі ў камеру да іншых жанчын.

Толькі ў другой палове лістапада мне дазволілі ўбачыць мужа. Я пазнала яго толькі па адзенні. Ён моцна схуднеў, пастарэў, заікаўся, у яго дрыжалі рукі.

Пазней мяне вывез Чырвоны Крыж. Забралі пашпарты і забаранілі пакідаць Беларусь. Мне сказалі, што я павінна ўсім гаварыць, нібыта была ў цэнтры для бежанцаў. Праз тыдзень мяне зноў арыштавалі.

22 лістапада а трэцяй гадзіне ночы мяне паднялі, надзелі кайданкі, завязалі вочы і пасадзілі ў аўтобус. Нас везлі некалькі гадзін. Потым я ўбачыла аўтобус Каардынацыйнага штаба і зразумела, што нас забірае Украіна. Усяго 31 чалавек.

Майго мужа прывезлі пазней — 13 снежня — з вялікай групай беларускіх палітвязняў.

Ва Украіне нас абследавалі, размясцілі ў бальніцах, забяспечылі харчаваннем, адзеннем, аказалі фінансавую і юрыдычную дапамогу. Цяпер мы праходзім рэабілітацыю. Нам выдалі статус пацярпелых ад краіны-агрэсара.

Мой сын усё яшчэ знаходзіцца на часова акупаванай тэрыторыі. Пакуль ён вучыцца вочна, яго не мабілізуюць. Мы спадзяемся пазней бяспечна вывезці яго ў Еўропу.

Цяпер галоўнае — аднавіць здароўе і псіхіку. Планы ёсць, але спачатку трэба выжыць пасля ўсяго перажытага.

***

Алена (імя зменена), Андрэй Ягораў (псеўданім), Ірына Дзмітрыева (псеўданім), Аляксандр Катовіч, Міхаіл былі ў групе з 12 палітвязняў — грамадзян Украіны, якіх мінулай восенню вызвалілі з турмы і дэпартавалі ва Украіну.

Гэтым людзям патрэбна дапамога, таму BYSOL нядаўна запусціў збор сродкаў для іх фінансавай падтрымкі. Вы можаце ў ім паўдзельнічаць, калі для вас гэта бяспечна.

Усяго плануецца сабраць 12 тысяч еўра, каб пакрыць базавыя патрэбы пацярпелых.