Маму спачатку не пазнаў, як і яна мяне: як Расія крадзе ўкраінцаў

"Калі шчыра, мне здаецца, што я быў унутры нейкага фільма. Але я дзякую Богу, што са мной не адбылося горшае. Таму што магло адбыцца. Дзякуй Богу, я жывы. Гэта самае галоўнае", — кажа Дзяніс.

Ён адзін з тысяч украінскіх дзяцей, якіх акупацыйныя ўлады дэпартавалі ў Расію. Дзяніса проста схапілі на вуліцы. І доўгі-доўгі час мама нічога не ведала пра яго лёс.

А калі з дапамогай грамадскага саюза "Украінская сетка за правы дзіцяці" вярнула сына дадому, не пазнала: страціла яго 14-гадовым падлеткам, а сустрэла 17-гадовага юнака з вопытам, якога не пажадаеш і даросламу мужчыну.

Гісторыю Дзяніса распавядае hromadske.

Дзяніс часта кажа фразамі, ад якіх сціскаецца сэрца: "па гэтым факце мне няма чаго паведаміць", "у той перыяд часу я не ведаў" і г.д. Такія фразы вучацца ў месцах пазбаўлення волі, калі шчырае слова можа мець вельмі небяспечныя наступствы. Ці калі даводзіцца многа адказваць на пытанні людзей, якія жадаюць расфасаваць чалавечыя пакуты ў адпаведныя графы апытальнікаў: работнікаў СБУ, разнастайных экспертаў, прадстаўнікоў міжнароднай супольнасці.

Здаў кроў і адбіткі — стаў расіянінам

Усё, што адбывалася ў роднай Херсонскай вёсцы, пудзіла і здавалася Дзянісу неверагодным. Просьба мамы не выходзіць за вароты. Абстрэл. Расійскія аўтаматчыкі, якія раз-пораз заходзяць у двор, трымаюць пад прыцэлам сям'ю, правяраюць дакументы і кожны куток падворка, дапытваючы, ці няма зброі.

А потым бацьку так збілі, што давялося Дзянісу везці яго на аперацыю ў акупаваны Херсон. У пачатку восені 2022 года, калі бацьку выпісалі са шпіталя і яны проста ішлі па вуліцы Херсона, іх затрымалі ўзброеныя вайскоўцы.

"Расіяне спынялі людзей на вуліцы: мужчын, жанчын з дзецьмі, пенсіянераў. Потым нас калонамі грузілі на паромы — вакол нейкая агароджа, метра на паўтара вышынёй, шмат узброеных вайскоўцаў. Мы з бацькам казалі, што нікуды не хочам ехаць, але нам казалі, што тыпу ў нас няма выбару. Загрузілі, павезлі на другі бераг Дняпра, у Алешкі. Там мы павінны былі сказаць свае прозвішчы, імёны, даты нараджэння, паролі ад тэлефонаў і аддаць тэлефоны. Усё адбылося так хутка, узброеных расіян вайскоўцаў было так шмат, што я нават не паспеў патэлефанаваць маме. А потым нас усіх пагрузілі ў вялікія аўтобусы і павезлі ў Джанкой. Было вельмі страшна, я баяўся, што мяне развядуць з бацькам. А ён прасіў не хвалявацца, казаў, што галоўнае — мы разам, што мы як-небудзь выкруцімся, выберамся і ўсё будзе добра", — распавядае Дзяніс.

Па словах кіраўніка праўлення "Украінскай сеткі за правы дзіцяці" (УСПД) Дар'і Касьянавай, затрыманне людзей на вуліцы для далейшай дэпартацыі даволі распаўсюджаны расійскі прыём. Але толькі адзін з многіх. Сітуацый, калі ўкраінскія дзеці супраць сваёй волі аказваюцца ў Расіі, вельмі шмат.

"Бывае, напрыклад, што яны едуць з бацькамі з акупаваных тэрыторый праз Расію ў нейкія трэція краіны. Расіяне могуць бацькоў затрымаць, арыштаваць, пасадзіць у турму, проста адабраць у іх дзіця ў свой інтэрнат. Маўляў, едзьце, куды хацелі, але ваша дзіця застанецца ў нас. Ёсць выпадкі, калі расіяне заходзяць у дом дзесьці на акупаванай тэрыторыі, дзіця кажа ім, што жыве з мамай, якая проста адлучылася, ну ў краму ці па ваду пайшла, але яны забіраюць гэтае дзіця, фактычна выкрадаюць яго, і яно аказваецца ў Расіі. Я ўжо не кажу пра так званую эвакуацыю дзіцячых інтэрнатных устаноў з акупаваных тэрыторый у Расію — гэта асобны боль", — кажа Дар'я Касьянава.

... У Джанкое, куды даставілі Дзяніса з бацькам, расіяне ўзялі ва ўсіх прывезеных адбіткі далоняў, пальцаў і падэшваў, сліну і кроў на аналіз — маўляў, для таго, каб вырабіць для іх пасведчанні асобы. Там іх кармілі — ёгурт, бутэрброды, суп, кансервы. Дзяніс кажа, што наядаўся і што бацька дзяліўся з ім порцыяй.

А тады, ужо з відамі асобы, расіяне павезлі іх кудысьці далей. Высветлілася, што ў Краснадарскі край. Па тым краі іх вазілі з аднаго пансіяната ў іншы, а там заўсёды па перыметры ўзброеныя вайскоўцы, забароны і ніякіх тлумачэнняў. Толькі словы пра тое, што яны, расіяне, выратавалі ўкраінскіх грамадзян ад абстрэлаў ВСУ. І расійская прапаганда па расійскім тэлевізары — аб паспяховым расійскім наступе і амаль поўнай акупацыі Украіны…

У пачатку 2023 года замест пасведчанняў ім выдалі пашпарты грамадзян Расіі, якія нарадзіліся і пражываюць у Херсонскай вобласці. Хоць ніякіх заяў з нагоды расійскага грамадзянства яны не падавалі.

"Пуцін сваімі ўказамі вельмі спрасціў яго здабыццё жыхарам Данецкай, Херсонскай, Запарожскай абласцей. Яны атрымліваюць расійскае грамадзянства, лічы, аўтаматычна, таму што гэтыя тэрыторыі ў Канстытуцыі Расіі лічацца расійскімі. Быў выпадак, калі мы вярталі 12-гадовага хлопчыка. У расійскай базе ён лічыўся як грамадзянін Расіі, хоць не меў ніякіх расійскіх дакументаў! Навязванне грамадзянства — гэта такая расійская палітыка. Гэта прысваенне сабе ўкраінскіх грамадзян", — кажа Дар'я Касьянава.

... Расійскія пашпарты дазвалялі бацьку Дзяніса ўзяць сертыфікат на атрыманне жылля ў Расіі. Але бацьку палохалі чуткі, што мужчын, якія рэгіструюцца ў такім жыллі, чакае прымусовая мабілізацыя ў войска. Таму бацька з сынам паступілі інакш: з расійскімі пашпартамі, якія давалі ім адносную свабоду, ездзілі па Краснадарскім краі ў пошуках якога-небудзь непрыкметнага хостэла і часовай працы.

"Мы адразу вырашылі, што будзем прабівацца ва Украіну. Але трэба было зарабіць грошай на дарогу", — тлумачыць Дзяніс.

Непаўналетняе дзіця, ён разам з бацькам працаваў на розных будоўлях. Неафіцыйна. Іх, "хахлоў", не вельмі і хацелі наймаць. А калі бралі, то плацілі значна менш, чым расіянам. І пастаянныя абразы, і застрашванне, і пагрозы... Каб атрымаць працу, Дзяніс у копіях сваіх дакументаў выпраўляў год нараджэння з 2008-га на 2003-ы. Гэта было небяспечна: старэйшаму на пяць гадоў юнаку пагражала мабілізацыя ў расійскую армію. Паліцыя пастаянна патрабавала, каб ён стаў у Краснадарскім краі на ваенны ўлік.

"Каб не звяртаць на сябе ўвагі, мы ўвесь час пераязджалі з аднаго месца на іншае. Было вельмі страшна. Бо не ведаеш, што здарыцца заўтра, што наогул адбываецца вакол, на што ты маеш права, а на што — не", — кажа пра свае тагачасныя адчуванні Дзяніс.

Бяжы, бо заб'юць

Выпадкова Дзяніс змог звязацца са сваёй цёткай, якая пражывала на акупаванай частцы Запарожскай вобласці. Тая прапанавала яму з бацькам прабівацца на свабодную ўкраінскую тэрыторыю: маўляў, яна нешта чула пра зялёны калідор у Васільеўскім раёне.

Дарога была яшчэ тая! З Краснадарскага краю — у акупаваны Крым, адтуль — у акупаваны Мелітопаль, затым — на паўночны захад Запарожскай вобласці. І ўвесь час трэба было адказваць на пытанні расійскай паліцыі і вайскоўцаў, як і з якой мэтай яны апынуліся так далёка ад Херсонскай вобласці. Хлусілі, што едуць у госці да цёткі.

"Мы маглі застацца ў сястры бацькі, але я вельмі хацеў дадому, да мамы. І баяўся, што на акупаванай тэрыторыі нас з бацькам расіяне разлучаць, што бацьку мабілізуюць", — распавядае Дзяніс.

Людзей, якія імкнуліся праз Васільеўку дабрацца да падкантрольнай Украіне тэрыторыі, было шмат. Але расійскіх вайскоўцаў зацікавілі менавіта Дзяніс з бацькам і яшчэ некалькі маладых мужчын.

"Мяне павялі ў нейкую палатку. Пыталіся, што я тут раблю, ці бачыў, дзе знаходзяцца вайскоўцы — і ўсё вельмі груба, з матам. Потым далі мне ляшчоў, ну то-бок збілі. Потым адзін прымушаў мяне адціскацца, прысядаць — я прысядаў, а ён мяне штурхаў нагамі. Я думаў, што ўсё, мяне цяпер заб'юць, я проста шакаваны быў.

А бацьку ў іншай палатцы вельмі білі. Яны ўбачылі на жываце пасляаперацыйныя рубцы і падумалі, што ён украінскі вайсковец з раненнямі. Патрабавалі, каб ён здаў украінскія пазіцыі. Казалі яму, што я ўсіх здаў і што яны мяне забілі. Я не памятаю, колькі гэта працягвалася. Потым нам з бацькам дазволілі змыць кроў і сказалі, каб мы праз дзесяць хвілін зніклі з блокпаста, калі хочам застацца ў жывых", — успамінае Дзяніс.

Яны вярнуліся ў цёткіну вёску. Там наймаліся да людзей — нешта рамантавалі, рыхтавалі, каб хоць ледзь-ледзь зарабіць грошай на жыццё.

Але пасля павінны былі бегчы назад у Краснадарскі край.

... Дзяніс каля крамы зрабіў заўвагу нейкаму расійскаму ваеннаму, каб той так страшна не мацюкаўся перад дзецьмі. На наступны дзень юнака вывезлі ў поле за сяло.

"Нармальна так мяне збівалі. Тыпу што, я лічу сябе вельмі разумным і адважным? Потым прымушалі прасіць прабачэння перад расійскім салдатам, якога я тыпу абразіў. Я адмовіўся, яны зноў збівалі. І ўсё на камеру здымалі. Я потым даляз дадому да цёткі, хацеў у медпункт звярнуцца, яны гэта засеклі і зноў мяне ў поле вывезлі. Тэлефон мой зламалі, білі вельмі, на калені ставілі і стралялі — некалькі куль міма мяне праляцела, прымушалі зноў прасіць прабачэння. І зноў усё гэта здымалі.

І пасля гэтага нам з бацькам ужо проста захацелася кудысьці ўцячы, мы баяліся, што калі застанемся на акупаванай тэрыторыі, нас дакладна расстраляюць. І мы вярнуліся ў Краснадарскі край, там было бяспечней", — кажа Дзяніс.

Між тым, ён праз Instagram здолеў адшукаць сваю старэйшую сястру, якая жыла на акупаванай тэрыторыі. Яна дала ведаць маме, што Дзяніс жывы. І мама звярнулася да валанцёраў УСПД — дапамажыце яго вярнуць з Расіі.

Па словах Дар'і Касьянавай, УСПД часцей за ўсё пазнае факт дэпартацыі дзіцяці менавіта ад яго сваякоў. А яшчэ ад суседзяў дзіцяці, якія былі сведкамі яго вывазу, ад іншых дзяцей, якіх удалося вярнуць ва Украіну раней, ад украінскай выведкі, СБУ, дзіцячага амбудсмена, замежных партнёраў, арганізацый, якія манітораць расійскія сайты аб усынаўленні ўкраінскіх дзяцей і г. д.

Да мамы

"Мы пастаянна мяняем алгарытм вяртання дэпартаваных дзяцей. Дзесьці да канца 2023 года мы адпраўлялі па іх мам або іншых законных прадстаўнікоў — такое было патрабаванне Расіі. Але расіяне пачалі арыштоўваць, дапытваць гэтых мам, бабуль, сясцёр, гэта значыць, склалася пагрозлівая для сваякоў сітуацыя. І цяпер за дзецьмі мы пасылаем спецыяльных людзей, якія маюць неабходны пакет дазвольных дакументаў ад афіцыйных апекуноў дзіцяці. І дастаўляем дзяцей ва Украіну праз трэція краіны. Але калі я вам сёння раскажу ўсё, то заўтра ніводнае дзіця не вывезу", — спыняе мае роспыты Дар'я Касьянава.

Паводле яе слоў, вяртанне дзіцяці — дастаткова вартасная аперацыя. Падрыхтоўка дакументаў, лагістыка, суправаджэнне, пражыванне — харчаванне каштуюць грошай, у сярэднім да 1500 даляраў. Усё фінансуецца міжнароднымі арганізацыямі.

УСПД распрацоўвае план рэінтэграцыі дзіцяці ва ўкраінскае жыццё адразу, як толькі пачынаецца аперацыя па яго вяртанні. Прадумваецца, у прыватнасці, дзе і з кім дзіця будзе жыць ва Украіне. Калі б, напрыклад, сям'я Дзяніса да гэтага часу знаходзілася ў акупацыі, для яго знайшлі б прыёмную сям'ю, якая разам з псіхолагамі дапамагла б пазбавіцца ад страхаў мінулага.

... "Мама скінула мне тэлефон валанцёра, я з ёй спісаўся, пераслаў ёй усе нашы дакументы. Пазней яна купіла нам з бацькам квіткі на цягнік у Мінск. Мы селі — і праз тыдзень я ўжо быў у Кіеве. А валанцёры бацькі дапамаглі з Беларусі дабрацца да Еўропы. Мяне беларускі бок не хацеў выпускаць, бо я непаўналетні без суправаджэння дарослых. Я ім нешта хлусіў, прасіўся, і яны прапусцілі ва Украіну. Уяўляеце, пакуль мяне не было, у мамы і айчыма дачка нарадзілася, я яе змог узяць на рукі. А маму спачатку таксама не пазнаў, як яна мяне", — смяецца Дзяніс.

Кейс-мэнэджарка УСПД Наталля Гумянюк, якая сустракала Дзяніса на ўкраінска-беларускай мяжы, распавядае, што ўбачыла яго там задаволеным і ўсмешлівым. І трохі разгубленым: хлопцу не верылася, што ён ужо ва Украіне.

"Адчувалася, што перажытае ў Расіі зрабіла яго асцярожным у выказваннях і трохі замкнёным. Ён хваляваўся за бяспеку бацькі, які яшчэ заставаўся ў Беларусі. Цяпер, калі бацька ў Еўропе, а Дзяніс паверыў у яго і сваю бяспеку, ён стаў больш шчыры ў зносінах", — кажа Наталля.

З моманту сустрэчы на мяжы ў чэрвені 2025 года яна займаецца Дзянісам: прывезла хлопца ў Кіеў, дзе цяпер жыве яго мама. Дапамагла з афармленнем ўкраінскіх дакументаў, атрыманнем статусу ВПЛ і дзіцяці, які вярнуўся з дэпартацыі, адпаведных дзяржаўных выплат. Дапамагла працаўладкавацца і стаць на ваенны ўлік. А яшчэ з рашэннем адукацыйных праблем.

Бо поўнамаштабная перашкодзіла Дзянісу скончыць 7 клас. У Расіі ён не вучыўся. І цяпер, у 17 гадоў, наганяе прапушчанае.

"Ясна, што за парту ён ужо не сядзе. Гэта дарослы хлопец, які звыкся ў дэпартацыі працаваць на будаўніцтве, зарабляць і вырашаць дарослыя праблемы. Мы прапаноўвалі яму заняткі з рэпетытарамі, ён паспрабаваў потым адмовіўся. Пайшоў працаваць, каб дапамагаць сям'і. А ў школе вучыцца экстэрнам", — тлумачыць Наталля Гумянюк.

Па словах Дзяніса, ён вучыцца анлайн у сваёй сельскай школе (яго сяло вызвалілі ад акупацыі ў лістападзе 2022 года) — мама дамовілася, каб яго з верасня прынялі адразу ў 9 клас. Хвосцік няскончанага сёмага класа адпаў, восьмы — знік. А што рабіць? Трэба фарсіраваць сітуацыю. За гады дэпартацыі Дзяніс трохі адвык размаўляць па-ўкраінску, але са школьнымі задачамі спраўляецца. Зараз плануе скончыць 9 клас і атрымліваць сярэднюю адукацыю адначасова з прафесійнай.

"Дзеці, якія знаходзіліся ў дэпартацыі або вярнуліся з часова акупаваных тэрыторый, панясуць многія адукацыйныя страты. Але яны маюць магчымасць нагнаць страчанае. Да прыкладу, дзякуючы партнёрскай дапамозе ўрада Канады мы можам аплачваць іх індывідуальныя заняткі па пэўных прадметах. А крыху больш за месяц таму наш Каардынацыйны цэнтр разам з ЮНІСЕФ ва Украіне запусцілі пілотны адукацыйны праект у дзесяці школах Кіева і Кіеўскай вобласці, дзе вучыцца больш такіх дзяцей. Праект рэалізуецца ўкраінскай сеткай за правы дзіцяці ў супрацоўніцтве з дабрачынным фондам "Галасы дзяцей", які забяспечвае рэалізацыю гэтай часткі ініцыятывы. Адміністрацыя школ прызначае спецыяльнага педагога, які дапамагае гэтым дзецям адаптавацца да адукацыйнага працэсу, а сам працэс арганізуецца ў адпаведнасці з індывідуальнымі патрэбамі дзяцей. У цэлым жа за гады COVID-19 і вайны ў нас напрацаваныя вельмі прафесійныя методыкі па ліквідацыі адукацыйных прабелаў у дзяцей", — кажа Ірына Тулякова, кіраўнік Каардынацыйнага цэнтра па развіцці сямейнага выхавання і догляду за дзецьмі.

Колькі дэпартавана?

"З пачатку поўнамаштабнай вайны ў Расіі была магутная кампанія па ўсынаўленню ўкраінскіх дзяцей. І нават калі дзеці казалі, што ў іх ёсць бацькі ва Украіне, калі гэтыя бацькі патрабавалі вяртання дзяцей — Расія іх не вяртала. Ім мянялі прозвішчы, імёны і імя па бацьку, выпісвалі расійскія пасведчанні аб нараджэнні — і паспрабуй знайсці такое дзіця", — адзначае Дар'я Касьянава.

Са слоў юрыста рэгіянальнага цэнтра правоў чалавека Кацярыны Рашэўскай, пасля таго, як вясной 2023 года Гаага выдала ордэры на арышт Пуціна і расійскага дзіцячага амбудсмена Львовай-Бяловай, расіяне зрабілі працэс усынаўлення маленькіх украінцаў непублічным.

"Расіяне ўвесь час кажуць, што ўсыноўленыя 380 украінскіх дзяцей. Гэты паказчык у іх афіцыйна не мяняецца з красавіка 2023 года. Хоць, паводле нашых звестак, дзеці траплялі ў расійскія сем'і і ў 2025 годзе. Расія проста хавае сапраўдныя лічбы. Хоць здараюцца і вытокі інфармацыі — гэта калі расійскія чыноўнікі на месцах хочуць пахваліцца сваімі дасягненнямі", — кажа Кацярына Рашэўская.

Ці ведае Украіна агульная колькасць дэпартаваных Расіяй дзяцей — усыноўленых або перададзеных у расійскія інтэрнатныя ўстановы?

Кацярына Рашэўская кажа, што не. Бо ва Украіне юрыдычна не адрозніваюцца дзеці, дэпартаваныя ў Расію, і дзеці, якіх расіяне перамяшчалі ў межах акупаваных тэрыторый, напрыклад, з Херсона ў Мелітопаль. Лічыцца, што правы дзіцяці ў абодвух выпадках парушаюцца аднолькава.

"У Мінюсце ёсць рэестр звестак аб дэпартаваных і прымусова перамешчаных дзецях. На платформе "Дзеці вайны" можна ўбачыць, што гаворка ідзе пра 19 546 дзяцей. Спецыяльная камісія пры Мінюсце правярае інфармацыю аб кожным дзіцяці, якія лічацца ў рэестры. Мінус гэтага рэестра — яго закрытасць ад бацькоў і грамадскасці. На платформе "Дзеці вайны" можна ўвесці прозвішча, імя канкрэтнага дзіцяці і даведацца толькі тое, ці ёсць гэты дзіця ў рэестры. Увесь рэестр убачыць немагчыма. І выпіску з рэестра можа замовіць толькі законны прадстаўнік дзіцяці — бацькі або апекуны. Гэта абмяжоўвае магчымасці грамадскіх і валанцёрскіх арганізацый працаваць са звесткамі рэестра", — адзначае Кацярына Рашэўская.

Юрыстка перакананая, што паказчык у 19 546 дзяцей мае патрэбу ў дбайнай праверцы. Маўляў, нялёгка, але можна даведацца, колькі дзяцей з інтэрнатных устаноў або прыёмных сем'яў дэпартавалі або перамясцілі. Таксама зарыентавацца ў колькасці дзяцей, якія жылі з бацькамі і прапалі без вестак, гэта значыць маглі быць дэпартаваныя расіянамі — бацькі паведамляюць пра гэта ў адпаведныя дзяржаўныя органы. Але вельмі цяжка вызначыць, колькі дзяцей асірацелі праз ваенныя дзеянні Расіі і былі ёю дэпартаваныя. Бо пра такіх дзяцей пасля гібелі бацькоў няма каму заявіць.

Па словах Кацярыны Рашэўскай, ва Украіне часта называюць дэпартацыяй тыя выпадкі, якія з юрыдычнага пункту гледжання дэпартацыяй не з'яўляюцца. Напрыклад, калі законны прадстаўнік дзіцяці вывез яго з Украіны ў Расію, то гэта сямейныя справы, а не дэпартацыя, нават калі дзіцяці ў Расіі не падабаецца. А вось калі расіяне кажуць украінцам аб выездзе праз эвакуацыйныя калідоры і ў той жа час вывозяць іх у Расію — гэта гаворка ідзе аб дэпартацыі.

"Бо дэпартацыя — гэта прымус. А прымус — гэта не толькі пра аўтамат ля скроні, але і пра абставіны, калі ты не можаш свабодна прыняць рашэнне. Гэта значыць, калі расіяне прапануюць толькі адзін калідор для эвакуацыі — у нейкі, напрыклад, Таганрог, а адтуль людзей вывозяць ва Уладзівасток або Новасібірск, то гэта не эвакуацыя, а дэпартацыя. Варта ўзгадаць словы Львовай-Бяловай у красавіку 2023 года, якая сказала, што менавіта такім эвакуацыйным спосабам мяжу Расіі перасеклі 730 тысяч украінскіх дзяцей. Таму паказчык 19 546 дзяцей мае патрэбу ў верыфікацыі", — адзначае Кацярына Рашевская.

Расія маніпулюе. А Украіна?

Бывае, што ўкраінскі бок можа арганізаваць вяртанне дзіцяці з Расіі, але дзіця не хоча ехаць, таму што расіяне яму ўпіхнулі, што як толькі ён перасячэ ўкраінскую мяжу, то яго Украіна забярэ ў дзіцячы дом, а маму расстраляе.

Але звычайна сітуацыя іншая.

"Расія не аддае нашых дзяцей, нават калі пра іх клапоцяцца міжнародныя арганізацыі, нашы замежныя партнёры. Вось прыклад, які я заўсёды выкарыстоўваю: была група з Данецкай вобласці, 31 дзіця, якога ў траўні 2022 года расіяне дэпартавалі ў Маскоўскую вобласць. На сённяшні дзень удалося вярнуць шасцярых або семярых дзяцей", — кажа Дар'я Касьянава.

Паводле яе, у тусоўцы людзей, якія займаюцца вяртаннем украінскіх дзяцей з Расіі, самым страшным ворагам лічыцца... час.

Дзеці, дэпартаваныя ў маленькім узросце, не памятаюць сваё ўкраінскае жыццё і сваякоў. Такое дзіця расце і фарміруецца ў расійскім асяроддзі, і яно для яго становіцца родным.

Ёсць адпаведная Канвенцыя ААН, якую Расія ратыфікавала шмат гадоў таму, у якой напісана, што дзіця мае права ведаць свае карані. То бок, калі дэпартаванае з Украіны дзіця спытае ў сваіх расійскіх бацькоў аб біялагічных бацьках, тыя павінны сказаць яму праўду. Тэарэтычна. Але ці спытае дзіця і ці скажуць бацькі?

"Гэтыя дзеці вырастаюць і называюць чужых расіян мамай і татам. Як зрабіць так, каб вяртанне ва Украіну не прычыніла ім большай траўмы, чым выхаванне ў расійскай сям'і? Гэта прыватнае пытанне. Але дзяржава Украіна не можа пагадзіцца з законнасцю перадачы сваіх грамадзян у расійскія сем'і. Гэта значыць павінны існаваць міжнародна-прававыя механізмы, якія рабілі б пэўную валідацыю такога рашэння ў лепшых інтарэсах дзіцяці.

У нас ёсць два варыянты. Ці замоўчваць гэты працэс, рабіць выгляд, што такіх дзяцей няма, і хай яны далей растуць у расійскіх сем'ях, а пасля 18 гадоў прымаюць уласнае рашэнне, і гэта рашэнне будзе ў 90% выпадкаў — не вяртацца ва Украіну, таму што яны выраслі з расійскай ідэнтычнасцю. Або задумацца, як мы можам арганізаваць працэсы вяртання дзяцей, забяспечваючы правы дзіцяці. Для гэтага неабходна супрацоўнічаць з РФ. А Расія супрацоўнічаць не хоча", —заключае Кацярына Рашэўская.

Яна распавядае, што пасля Другой сусветнай Польшча, напрыклад, змагла вярнуць толькі 10-15% сваіх дзяцей, якіх немцы звезлі ў Трэці Рэйх. І гэта пры тым, што Германія была акупаваная саюзнымі войскамі і палякі мелі магчымасць шукаць сваіх дзяцей ледзь не ў кожным доме. Але і тады дзяржавы-пераможцы не мелі аднаго меркавання па вяртанні дзяцей. СССР настойваў на безумоўным вяртанні, саюзнікі патрабавалі ацэньваць сітуацыю ў інтарэсах дзіцяці: калі яму ў нямецкай сям'і лепш, чым дома ў інтэрнаце, то навошта везці яго дадому.

"Расія сёння маніпулюе ў пытанні з дэпартаванымі дзецьмі на сваю карысць: кажа, што аддасць дзіця толькі біялагічным бацькам або законным прадстаўнікам, а не дзяржаве Украіна. І ў сваіх маніпуляцыях дамагаецца поспеху. Напрыклад, з 48 дзяцей з Херсонскага абласнога дома дзіцяці на сённяшні дзень ва Украіну ўдалося вярнуць толькі семярых. А гэтыя дзеткі былі ад некалькіх месяцаў да чатырох гадоў. Расія заяўляе, што ўкраінскія дзеці не хочуць вяртацца ва Украіну. Але меркаванне дзіцяці не роўна яго лепшым інтарэсам. Ператварацца ў гарматнае мяса расіян — дакладна не ў інтарэсах украінскіх дзяцей", — адзначае Кацярына Рашэўская.

Аднак, па яе словах, сітуацыя патроху мяняецца да лепшага. У прыватнасці, 17 кастрычніка 2025 года Міжнародны Чырвоны Крыж у новым каментары да чацвёртай Жэнеўскай канвенцыі выразна прадугледзеў, што дзяржава, якая гаварыла, што яна эвакуявала дзяцей, павінна іх неадкладна вярнуць у краіну паходжання. Інакш гэта будзе лічыцца дэпартацыяй, гэта значыць парушэннем патрабаванняў Жэнеўскіх канвенцый.

Хоць у гэтым каментары гаворка не ідзе канкрэтна пра Расію, разумны зразумее…

Да моманту напісання артыкула Украіна змагла вярнуць 1791 дзіцяці. Колькі з іх былі дэпартаваныя ў Расію, колькі перамешчаныя ў межах акупаваных тэрыторый — невядома. У статыстыцы гэтыя дзве катэгорыі дзяцей не адрозніваюцца. Сярод іх і Дзяніс.

Хлопец кажа, што цяпер самае запаветнае яго жаданне паехаць да бацькі ў Еўропу: "Хачу да бацькі, а далей жыць, атрымліваць асалоду, развівацца і забыць усё, што нам з ім давялося перажыць. Я скончу школу — і далей усё ў маіх руках".

Пры падтрымцы "Медыясеткі"