“Стабільна вешалі парушэнне”. Як віцебскі бармен стаў палітвязнем

Беларуская прапаганда пастаянна разважае пра тое, што падзеі 2020 года засталіся ў мінулым і людзям варта “перагарнуць старонку”. Аднак сам рэжым, здаецца, не гатовы спыняць рэпрэсіі.

Гісторыя віцябляніна Дзмітрыя гэта пацвярджае. Малады чалавек амаль тры гады правёў у наваполацкай калоніі толькі за тое, што каментаваў у публічных чатах гвалт з боку беларускай міліцыі. На волю ён выйшаў толькі ў снежні 2025 года — дзякуючы дамоўленасці Дональда Трампа з Аляксандрам Лукашэнкам.

Пра сябе Дзмітрый распавёў Еўрарадыё. З мэтай бяспекі некаторыя дэталі біяграфіі героя наўмысна зменены.

“У лютым 2022 года, днём, да мяне дадому ў Віцебску прыйшлі сілавікі”

— На момант затрымання мне было дваццаць гадоў, амаль дваццаць адзін. Да таго, як усё гэта адбылося, маё жыццё было даволі звычайным, месцамі нават лёгкім і зразумелым.

Я скончыў звычайную сярэднюю школу, потым вучыўся ва ўніверсітэце — правучыўся год, зразумеў, што гэта не маё, і кінуў. Паралельна за плячыма ў мяне была музычная школа, таму дзяцінства і падлеткавы ўзрост прайшлі цалкам стандартна: вучоба, нейкія першыя захапленні, пошук сябе.

Пасля ўніверсітэта я ўладкаваўся працаваць у бар. Прапрацаваў там два гады барменам, і, шчыра кажучы, мне гэта падабалася. Вечарынкі, музыка, людзі — усё гэта было часткай майго штодзённага жыцця. У войску я тады не служыў, мне далі адтэрміноўку на тры гады, і я нават не меркаваў, што замест арміі апынуся зусім у іншым месцы, дзе таксама давядзецца загартоўвацца, але ўжо зусім іншым чынам.

У дзень майго затрымання мяне павінны былі афіцыйна перавесці на новую пасаду — з бармена я станавіўся арт-дырэктарам установы. Я ўжо жыў гэтым чаканнем, разумеў, што гэта крок наперад, больш адказнасці, больш магчымасцей. Але на працу я так і не дайшоў.

У лютым 2022 года, днём, да мяне дадому ў Віцебску прыйшлі сілавікі. Усё адбылося даволі рэзка: мяне вывелі на лесвічную пляцоўку і пачалі задаваць пытанні.

Спыталі, ці разумею я, за што мяне затрымалі. Я шчыра адказаў, што не, бо на той момант не адчуваў за сабой нічога такога, што магло б прывесці да такога развіцця падзей. Мне сказалі, што гаворка ідзе пра мае паведамленні, пакінутыя ў гарадскіх чатах яшчэ з часоў падзей 2020 года.

У дваццатым годзе я, як і многія, эмацыйна рэагаваў на тое, што адбывалася. Мне было дзевятнаццаць гадоў — узрост максімалізму. Я пісаў у чатах, выказваўся рэзка, гаварыў пра сваё незадавальненне сістэмай, працай праваахоўных органаў.

Пры гэтым я не абражаў канкрэтных людзей, не пераходзіў на асобы, але пісаў жорстка — у тым ліку пра тое, што калі людзей б’юць, яны маюць права абараняцца. Тады гэта здавалася эмацыйнай рэакцыяй, словамі, якія размыюцца ў агульным патоку.

У лістападзе 2020 года я наогул выйшаў з усіх чатаў, выдаліў перапіскі і працягваў жыць сваім жыццём. Паўтара года нічога не адбывалася. А потым па мяне проста прыйшлі.

Пасля арышту мне нават першы час не называлі канкрэтны артыкул. Мяне пераводзілі з аднаго ізалятара ў другі, псіхалагічна расхіствалі. У першыя дні ў ІЧУ ў Віцебску мне казалі, што дадуць то пяць гадоў, то восем, што артыкул прадугледжвае ад пяці да пятнаццаці гадоў пакарання. Гэтыя “арэлі” былі накіраваны на тое, каб зламаць мяне, прымусіць пісаць яўку з павіннай, здаваць іншых.

Перадачы ад бацькоў да мяне даходзілі не цалкам — з шасці перадач за дванаццаць дзён я атрымаў толькі дзве, і тыя былі ўрэзаныя. Гэта таксама было часткай ціску.

Потым мяне перавялі ў гарадское СІЗА, дзе адкрытага ціску стала менш, але пачаліся “сяброўскія” размовы праз падсадных людзей, якія спрабавалі выцягнуць з мяне нейкую каштоўную інфармацыю.

“Пракурор пытаўся ў мяне, ці ведаю я, як робіцца “кактэйль Молатава”

— Суд па маёй справе прайшоў хутка, усяго за два пасяджэнні.

Цяпер, калі ўспамінаю тыя падзеі, мне нават здаецца ўсё абсурдным і месцамі камічным, але ў той момант я, канечне, вельмі перажываў.

Пракурор пытаўся ў мяне, ці ведаю я, як робіцца “кактэйль Молатава”, бо я нешта падобнае пісаў у паведамленнях. Я адказаў, што працую барменам і ведаю шмат кактэйляў. Я спрабаваў іранізаваць, троліць, бо па сутнасці ўсё абвінавачанне грунтавалася не на фактах і доказах, а на здагадцы “а што, калі б”.

Мне прыпісвалі, што я нібыта падштурхоўваў людзей да масавых беспарадкаў, параўноўвалі з нейкімі гісторыямі з іншых гадоў, хаця ніякіх рэальных наступстваў мае словы не мелі. Пракурор запытаў шэсць гадоў — і мне далі шэсць. Пададзеная апеляцыя нічога не змяніла.

Мяне накіравалі ў папраўчую калонію № 1 у Наваполацку. Тады хадзіла шмат размоў, што гэта адно з самых жорсткіх месцаў, што гэта амаль пекла. Я не магу параўноўваць, бо ў іншых калоніях не быў, але скажу, што свае асаблівасці там сапраўды былі.

Спачатку стаўленне да “палітычных” было дрэнным. Нас правакавалі на крытычныя размовы пра ўладу, пра Лукашэнку, збіралі інфармацыю і перадавалі ў штаб калоніі.

Калі хтосьці занадта актыўна выказваўся, яго маглі адправіць у штрафны ізалятар. Збірацца вялікімі групамі не дазвалялі. Званкі нам давалі радзей, чым звычайным зняволеным: спачатку раз на месяц або нават радзей, літаральна на некалькі хвілін.

Пазней, ужо бліжэй да вызвалення — двойчы на месяц. Спатканні былі карацейшыя. Кожны год стабільна “вешалі” нейкае парушэнне — за размову ў страі або за нешта яшчэ фармальнае — і пазбаўлялі перадачы ці спаткання.

Мой звычайны дзень быў аднастайным. Я прачынаўся без дзесяці пяць, засцілаў ложак, мыўся, апранаўся і яшчэ паспяваў крыху паляжаць да афіцыйнага пад’ёму а шостай.

Потым — зарадка, сняданак, крыху часу на сябе: заварыць гарбату, пачытаць. Пасля праверкі — на працу ў прамзону. Я два гады працаваў швачкай, шыў рабочае адзенне.

План быў — шыць каля пяцісот касцюмаў у месяц. Часам мы не паспявалі, тады нас пакідалі працаваць да сямі ці нават да паловы дзясятай вечара.

Хтосьці ўспрымаў гэта як пакаранне, а я наадварот — як магчымасць пабыць у адноснай адзіноце, калі ў цэху менш людзей. Увечары — зноў чытанне, крыху спорту, турнік па панядзелках, серадах і пятніцах, гарбата і сон. Дзень паўтараўся тысячы разоў.

Час за кратамі ўспрымаўся дзіўна. Азіраюся назад, і мне здаецца, што ўсё праляцела хутка, бо дні былі аднолькавыя. Але ўнутры кожнага дня час мог цягнуцца бясконца. Усё залежала ад таго, як ты сам да гэтага ставішся. Я стараўся прыняць сітуацыю як дадзенасць: гэта скончыцца, трэба проста прайсці праз гэта.

“Аднойчы ўначы мяне разбудзілі, і я адразу зразумеў”

— У нашым атрадзе мы абмяркоўвалі навіны, у тым ліку вайну і палітыку. Але толькі асцярожна, ціха, у сваім сакрэтным коле. Часам мне здавалася, што нам прасцей гаварыць, чым людзям на волі, бо нам ужо няма чаго губляць. Бо максімум — гэта дадатковае спагнанне.

Стаўленне супрацоўнікаў было розным. Былі нармальныя людзі, але такія доўга не затрымліваліся. Часта сустракаліся тыя, хто самасцвярджаўся за кошт зняволеных: дэманстратыўна ламалі рэчы, ладзілі паказальныя ператрусы, атрымлівалі ад гэтага нейкае дзіўнае задавальненне. Я назіраў за гэтым як за феноменам: мне нават было цікава, што рухае такімі людзьмі, чаму яны паводзяць сябе так.

Я трапіў у калонію ў маладым узросце. Першыя паўгода былі цяжкімі: эмацыйныя арэлі, лісты блізкім то з адчаем, то з нежаданнем, каб яны да мяне даходзілі. Потым усё выраўнялася. Я прыняў сітуацыю і пачаў жыць унутры яе.

Калі я чуў, што камусьці прапануюць падпісаць прашэнне аб памілаванні, я не асуджаў. Я лічу, што свабода і магчымасць быць побач з блізкімі каштуюць многага, а папера — гэта ўсяго толькі папера.

Калі стала вядома, што магчымыя вызваленні, я сам не разлічваў трапіць у такі спіс: мне заставаліся яшчэ два гады з шасці. Але аднойчы ўначы мяне разбудзілі — і я адразу зразумеў.

Іншых зняволеных спрабавалі ўвесці ў зман, казалі, што іх пераводзяць у іншую калонію. А я адразу сказаў хлопцам, што ўсё будзе добра. Пасля перавозкі мы апынуліся спачатку на ўкраінскай мяжы — і гэта было нечакана. Давялося хутка прымаць рашэнні, думаць, што рабіць далей.

У выніку нам далі шанец выехаць у Польшчу, і мы ім скарысталіся. Калі аўтобус перасёк польскую мяжу, я ўпершыню за ўвесь час змог спакойна заснуць. У Варшаве нас сустракалі людзі, і я ўпершыню за гады ўдыхнуў на поўныя грудзі, расправіў плечы і адчуў, што я на волі і ў бяспецы.

Цяпер я падтрымліваю сувязь з бацькамі, яшчэ больш цаню нашы адносіны. Планую вучыцца і працаваць, у мяне ёсць выразны план на бліжэйшыя гады. Хачу прайсці абследаванне, разабрацца са здароўем.

Я ўдзячны валанцёрам і ўсім, хто нам дапамагаў. Я разумею, што калі б застаўся ў Беларусі, фактычна знаходзячыся ў спісах тэрарыстаў, у мяне не было б нармальнай будучыні — ні працы, ні фінансавых магчымасцей.

У Польшчы ў мяне ёсць хаця б шанец будаваць жыццё нанова. І я ўспрымаю гэта як магчымасць, якую нельга ўпусціць.