“Вы не разбітыя — загнаныя ў кут”: сцэнары для беларусаў ад Ігара Блажавіча

“Тое, што я буду гаварыць пра Беларусь і беларусаў вам наўрад ці спадабаецца”, — папярэджвае Ігар Блажавіч — еўрапейскі праваабаронца і актывіст, які вывучае войны і дыктатуры.

Ігар Блажавіч — харват з Сараева, напачатку 1990-х перабраўся ў Прагу. У свой час заснаваў найбуйнейшую ў Еўропе дабрачынную арганізацыю “Чалавек у бядзе” і праваабарончы фестываль дакументальнага кіно “Адзіны свет”. Працуе ў Prague Civil Society Centre. 

Мы пагаварылі пра тое, як і калі скончыцца вайна ва Украіне, пра падабенства рэжымаў Пуціна і Мілошавіча, рускіх і сербаў. І шмат — пра Беларусь: ці ёсць у нас шанец вырвацца з расійскіх абдымкаў і як могуць разгортвацца падзеі, калі, нарэшце, з’явіцца знакамітае акно магчымасцяў.

Часовая параза

Ці быў шанец у беларусаў у 2020 годзе? Пры якіх умовах грамадзянская супольнасць магла б перамагчы?

Ігар Блажавіч: З аднаго боку, я думаю, што лепш не ўяўляць сабе, што гісторыя магла развівацца інакш, чым атрымалася. Падзеі адбыліся і, відаць, мусілі адбыцца менавіта так. Лепш прааналізаваць, чаму так здарылася, а не задавацца пытаннем, што было б, калі б было інакш, лепш паспрабаваць зразумець прычыны. Па-другое, калі здараюцца такія пераломныя падзеі, гэта заўжды мяняе характар нацыі. Я думаю, што тое, што здарылася ў 2020 годзе, было ключавой гістарычнай падзеяй, якая прынцыповым чынам паўплывала на беларускую нацыю, і ў наступны раз вы будзеце дзейнічаць інакш. У той раз вы, напэўна, не маглі дзейнічаць інакш, чым дзейнічалі. Гэта першае. 

Мяркую, што ў 2020 годзе вы абудзіліся і нарадзіліся як нацыя, сфармаваліся як палітычная нацыя. Так, потым мацнейшая сіла заціснула вас і на нейкі час спыніла, але ніхто больш не зможа выдаліць з характару беларускай нацыі ідэнтычнасць, звязаную з тым, што яна абудзілася і сфармавалася як палітычная нацыя. І калі імперская ўлада ў Крамлі аслабне ці абрынецца, у вас будзе другі гістарычны шанец, і ў гэты момант вы ўжо будзеце крыху лепш падрыхтаваныя выкарыстаць гэты гістарычны шанец, таму што папярэдні досвед прынцыповым чынам змяніў і сфармаваў вас. 

Але я б хацеў згадаць яшчэ адну рэч, бо лічу яе важнай. Апошнія 10-15 гадоў паўтараюцца сітуацыі, калі розныя народы па ўсім свеце падымаюцца з масавымі негвалтоўнымі цывільнымі пратэстамі супраць аўтарытарных рэжымаў, і гэтыя пратэсты адзін за адным душацца. Можна згадаць Турцыю, Ганконг, Венесуэлу, у нейкі момант расійскі Хабараўск. Вы належыце да гэтай парадыгмы. Багата ёсць і іншых прыкладаў. Гэта значна больш шырокі феномен, чым тое, што вы ў 2020 годзе пацярпелі паразу — гаворка пра тое, што ў сённяшнім свеце мы знаходзімся ў сітуацыі, калі масавыя, вельмі натхняльныя паўстанні нацый не маюць вялікага шанцу, падымаючыся супраць рэжымаў, якія моцна трымаюць уладу, падтрымліваюцца іншымі таталітарнымі рэжымамі і гатовыя выкарыстаць брутальны сістэматычны гвалт. 

І не толькі вам, але ўсім нам неабходна сур’ёзна задумацца, што мы мусім рабіць інакш, каб у наступны раз, калі мы паўстанем супраць такіх рэжымаў, мы не атрымалі падобнай паразы, часовай паразы — я гэта так называю. Бо, як я ўжо казаў, яна змяняе характар нацыі. Але гэта моцная і траўматычная часовая параза. Бо, выкарыстоўваючы часткова сімпліфікаванае параўнанне, Гандзі мог перамагчы ў барацьбе супраць адносна цывілізаванай Англіі, але ён бы не меў шанцаў супраць гітлераўскай нацысцкай Германіі ці сталінскай Расіі. Гэта значыць, што мы мусім рабіць больш дакладны аналіз таго, якому рэжыму мы супрацьстаім, гэта па-першае. А па-другое, калі мы супрацьстаім вельмі брутальнаму рэжыму, які будзе падтрымлівацца іншымі рэжымамі, нам трэба вельмі грунтоўна падрыхтавацца і пашырыць спектр інструментаў, якія мы выкарыстоўваем у супраціве.

Аўтапілот парадыгмаў 90-х

Чаму мы дагэтуль не прыдумалі такія інструменты? Апошнія 100 гадоў дыктатары часта апынаюцца пры ўладзе…

Ігар Блажавіч: Гаворка не пра не сто гадоў. Я думаю, што сёння мы сутыкаемся з тым, што з пачатку 90-х гадоў стварыўся пэўны канцэпт ці пэўная парадыгма таго, як мае выглядаць грамадзянскі сектар, як мае выглядаць грамадзянскі супраціў. У прынцыпе, дваццаць пяць гадоў гэта працавала, таму што мы жылі ў іншай геапалітычнай сітуацыі. Цяпер геапалітычная сітуацыя прынцыпова змянілася, як і глабальная эканамічная сітуацыя, як і тэхналогіі. Сёння мы жывем у цалкам іншым свеце, але працягваем рухацца на аўтапілоце парадыгмаў 90-х і займаемся актывізмам гэтак жа, як калі свет быў крыху больш лагодным і мяккім. Сёння мы жывем у значна больш жорсткім свеце, і таму мы мусім reinvent, як я гэта называю — то бок пераасэнсаваць. Не перавынайсці, а пераасэнсаваць інструменты, праз якія можна вызваліцца ад брутальнага рэжыму. Трэба рабіць інакш процьму рэчаў. 

Адна з ключавых патрэбных зменаў — гэта неабходнасць вызваліцца ад адчування, што свабоду вам прынясе хтосьці іншы, а не вы самі і не вашая гераічна-трагічная барацьба. Таму што 90-я гады стварылі мадэль, у якой мы праз маніторынг правоў чалавека высвятляем, што наш рэжым робіць няправільна, а потым скардзімся ў Брусэлі, у Нью-Ёрку, недзе яшчэ, а потым заходнія дзяржавы ціснуць на нашыя рэжымы, і рэжымы неяк самі карэктуюцца. Так, гэта працавала ў 90-х гадах, калі рэсурсы, тэхналогіі, грошы і сіла былі на Захадзе. Але цяпер мы жывем у іншым свеце. І таму чапляцца за адчуванне, што нехта іншы звонку праз санкцыі ці праз нешта іншае вырашыць пытанне нашай свабоды, ужо не мае сэнсу. Сёння мы ў сітуацыі, калі мы або цяжка, трагічна і гераічна здабываем гэтую свабоду, або не, і  тады мы застаемся несвабоднымі, пакуль хто-небудзь іншы не зробіць за нас гэтую трагічна-гераічную працу.

Не нуль, а глыбокі мінус

Многія мяркуюць, што менавіта ў 2020 годзе беларусы аформіліся ў грамадзянскую супольнасць. Як увогуле фарміруецца грамадзянскай супольнасць?

Ігар Блажавіч: У прынцыпе, грамадзянская супольнасць фармуецца ў свабодзе. Яна не можа фармавацца ў несвабодзе. Так, калі ў вас ёсць пэўная паўсвабода ці нейкая ліберальная фаза аўтарытарнага рэжыму, гэта стварае паўсвабоду, — калі могуць узнікаць пэўныя элементы грамадзянскага сектару. Але насамрэч грамадзянская супольнасць узнікае, набірае сілу і развіваецца ў сітуацыі, калі ёсць свабода. Калі ў вас становішча вельмі рэпрэсіўнай — не паўнесвабоды, а вельмі рэпрэсіўнай татальнай несвабоды — грамадзянскай супольнасці там няма. Там ёсць нейкія элементы дысідэнцтва, але яны заўжды маргінальныя і не маюць сілы змяніць рэжым. Або ў вас з нейкай прычыны адбываецца агульнанацыянальнае паўстанне, якое прыносіць зусім іншую логіку і зусім іншыя механізмы, чым тыя, якія мы сабе ўяўляем пад класічнай і традыцыйнай грамадзянскай супольнасцю. Думаю, што пакуль у вас няма свабоды, не можа ўзнікнуць грамадзянская супольнасць, якая мае сілу быць “game changer”. 

Я імкнуся да таго, каб зменшыць занадта вялікія чаканні ад грамадзянскай супольнасці, каб вызваліць яе ад фальшывай ідэалогіі, што ў вельмі аўтарытарных рэжымах грамадзянская супольнасць уяўляе сабой сілу, здольную змяняць аўтарытарны рэжым. Не, я думаю, што не. Ёсць яшчэ пара элементаў, якія, па-мойму, вельмі важныя і якія можна звязаць з беларускай сітуацыяй. Вельмі важна, ці папярэднічала вашаму аўтарытарнаму рэжыму нейкае дэмакратычнае грамадства. Ці ёсць прынамсі ў калектыўнай памяці традыцыя свабоднага грамадства. Далей, ці ёсць у вашым грамадстве адносна незалежная царква, якую рэжым ніколі не здолеў цалкам знішчыць, як у Польшчы ў часы камунізму, ці як тэалогія вызвалення ў Лацінскай Амерыцы і гэтак далей. А таксама, ці ёсць у вас часткова незалежны эканамічны сектар. Калі ў вас ёсць гэтыя элементы, то падмурак для змены будзе мацнейшы. 

Калі я параўноўваю Беларусь у 2020 годзе з нейкімі іншымі нацыямі, якія прайшлі шлях ад аўтарытарнага рэжыму, я бачу вось што: я бачу ў Беларусі практычна знішчаную дзяржаўнасць. Калектыўна, як нацыя, вы не мелі дастаткова глыбокай ўласнай дзяржаўнасці. Вашая ўласная нацыянальная ідэнтычнасць была дашчэнту разбураная, мова татальна вынішчаная. У вас не было хаця б часткова незалежнай царквы, нават наадварот — вашая царква была цалкам зруйнаваная і зноў пабудаваная КГБ. Доўгія дзесяцігоддзі вашае грамадства было вынішчанае ў сэнсе повязяў — татальна атамізаванае грамадства. Гэта значыць, што ў дадзены момант вы пачынаеце не з нуля, а з глыбокага мінусу. Таму ў пэўным сэнсе не дзіўна, што вам давядзецца рабіць гэта ў некалькі спробаў. Бо кожная з гэтых спробаў падыме вас на наступны ўзровень уласнай нацыянальнай ідэнтычнасці, уласнага палітычнага нараджэння. 

Але наступны раз вы ўжо не будзеце пачынаць з глыбокага мінуса. Лукашэнкаўскі рэжым сёння — не моцны. Гэта Пуцін моцна трымае Лукашэнку прыдаткам да расійскай імперыі. Гэта значыць, што ў той момант, калі імперыя будзе слабой, у вас пачнуцца тыя працэсы, якія пачаліся ў Польшчы, калі да ўлады прыйшоў Гарбачоў, якія пачаліся ў астатніх дзяржавах Варшаўскай дамовы. І тады тое, што адбылося, тое, што вы сфармаваліся як палітычная нацыя, вернецца, гэтак жа як “Салідарнасць” імгненна вярнулася пасля дзесяці гадоў татальнага ціску і рэпрэсій. Таму што вы не разбітыя, не зруйнаваныя, як беларускае грамадства раней, вы проста загнаныя ў кут. 

Я прашу прабачэння. Магчыма, я памыляюся. Магчыма, тое, што я скажу, будзе непрыемна чуць, але я скажу вам, што думаю. Баюся, што ў дадзены момант вы не з’яўляецеся суб’ектам уласнай гісторыі. Часткова таму, што супраць вас стаіць моцны рэжым, але часткова таму, што вы сёння крыху пакінулі ўбаку, крыху адракліся ад амбіцыі быць суб’ектам уласнай гісторыі і крыху чакаеце.

Чаканнне на дне

У дадзены момант ваш пераход да дэмакратыі не залежыць ад таго, што вы робіце, а залежыць ад некалькіх фактараў. Ён залежыць ад таго, калі абрынецца і ці абрынецца наогул рэжым у Маскве. Шмат залежыць ад таго, што будзе з Еўропай, ці ўтрымаецца яна. Калі Еўропа ўтрымаецца і калі рэжым у Маскве аслабне, у вас вельмі добры шанец. Але калі Еўропа не выжыве або калі пасля Пуціна прыйдзе новы Пуцін, вы будзеце сядзець у несвабодзе яшчэ даволі доўга, таму што вы самі не з’яўляецеся суб’ектам уласнай гісторыі. Украінцы такім суб’ектам з’яўляюцца. Жыхары М’янмы, з якімі я працую і якія гераічна змагаюцца супраць ваеннай хунты, з’яўляюцца суб’ектам уласнай гісторыі. Вы крыху як чэхі ў часы нацызму і камунізму. Вы залеглі на дно і чакаеце. Чэхі чакалі, пакуль палякі зробяць усё за іх. І вы чакаеце, што ўкраінцы зробяць гэта за вас.

“Ніхто іншы не дасць вам свабоды”

Пакуль рэжым моцна трымаецца за ўладу і Беларусь ужо 5 гадоў знаходзіцца ва ўнутрана палітычным крызісе, і будучы ўнутры гэтых працэсаў падаецца, што сітуацыя невырашальная. Палітыка ціску на рэжым у выглядзе санкцый, якую прасоўвалі дэмсілы ў выгнанні цягам пяці гадоў, сябе не апраўдала. Ці добрая гэта ідэя — эканамічны ціск на дыктараў? 

Ігар Блажавіч: Існуе абсалютна нерэалістычнае ўяўленне пра тое, што могуць і не могуць змяніць санкцыі. Па гэтай тэме існуюць якасныя даследаванні — аналіз санкцый за апошнія сто гадоў. Ён паказвае, што санкцыі — гэта не інструмент, якім можна змяняць рэжымы. Санкцыі здольныя на невялікія карэктывы ў сітуацыі, калі гаворка пра рэжым, часткова залежны ад Захаду, які ўводзіць санкцыі. Яны не здольныя зрабіць з несвабоднага рэжыму свабодны. Санкцыі — гэта не інструмент па змене рэжыму. Так, існуе ў пэўным сэнсе падманлівы прыклад Паўднёваафрыканскай Рэспублікі, апартэіду. Аднак не заходнія санкцыі спрычынілі канец тамтэйшага рэжыму. Там дваццаць гадоў існаваў моцны, добра арганізаваны масавы супраціў чарнаскурага насельніцтва. Калі б не было гэтага магутнага дваццацігадовага ўнутранага гераічна-трагічнага супраціву, не было б ніякіх санкцый, і яны б нічога не здолелі змяніць. 

Але я не супраць санкцый. Я думаю, што санкцыі павінны быць, яны маюць свой сэнс. Галоўны сэнс санкцый у тым, каб змяншаць рэсурс рэпрэсіўнай дзяржавы, якія тычыцца рэпрэсій. Рэжым заўсёды знаходзіць дадатковыя рэсурсы на рэпрэсіі, але хаця б не з нашых, заходніх грошай. Па-другое, санкцыі маюць вялізную важнасць у тым, каб рэжым не меў інструментаў уплыву на нас у свабодным грамадстве. Калі няма санкцый, калі наш бізнес гандлюе з рэжымам, тым самым тут ствараюцца моцныя лабістскія групы, якія легітымізуюць рэжым. Санкцыі нам патрэбныя, каб абараніць саміх сябе ад уплыву аўтарытарных рэжымаў. 

Сёння нам патрэбныя санкцыі супраць Беларусі яшчэ і таму, што вы не з’яўляецеся суверэннай, незалежнай дзяржавай. Вашая эканоміка — гэта расійская эканоміка. І зняць санкцыі з Лукашэнкі азначае зняць санкцыі з Пуціна. А дзеля Украіны мы абавязкова павінныя ўтрымліваць і пашыраць санкцыі супраць Пуціна. 

ЗША ўсё ж пайшлі на змякчэнне санкцый у абмен на вызваленне з беларускіх турмаў палітвязняў… 

Ігар Блажавіч: Дапамога з вызваленнем людзей з турмаў — гэта заўсёды годная, важная і добрая справа. Але я яшчэ раз паўтару тое, што ўжо сказаў: санкцыі супраць Расіі і Беларусі сёння ўведзеныя праз агрэсію на Украіну. І, на мой погляд, Еўропа ўсё яшчэ мае абавязак утрымліваць гэтыя санкцыі, каб яны зніжалі рэсурс Пуціна на працяг вайны супраць Украіны і Захаду. У той момант, калі санкцыі супраць Лукашэнкі будуць паслабленыя, яны будуць паслабленыя і супраць Пуціна. 

Але як тады нам вызваліць людзей?

Ігар Блажавіч: Не ведаю. Я сапраўды не ведаю. Я толькі паўтаруся: чаканне таго, што хтосьці іншы прынясе вам свабоду, у сённяшнім свеце не спрацоўвае. Ніхто іншы не дасць вам свабоды.

Франкісты і сацыялісты. Сцэнары

Пасля 2020 года беларускае грамадства падзялілася на тых, хто з'ехаў, і хто застаўся. На прыхільнікаў рэжыму і прыхільнікаў дэмакратычных сіл. Як пасля войнаў прыміраліся балканскія народы? І ці ўвогуле важна імкнуцца да аб'яднання і прымірэння?

Ігар Блажавіч: Я буду выкарыстоўваць для параўнання не толькі наш балканскі прыклад, а хутчэй больш шырокую перспектыву. Тут ёсць некалькі важных момантаў. Першы — чаканне, што адбудзецца масавае вяртанне эміграцыі — на мой погляд, марнае. Калі паглядзець на гісторыю эміграцый, то адукаваныя гарадскія людзі, якія пражылі больш за дзесяць гадоў у іншай краіне, вывучылі яе мову, пачалі там новую кар’еру, таму што ў іх не было выбару. Іх дзеці ўжо ходзяць у школу ў гэтай краіне і цалкам інтэграваліся — такія людзі, хутчэй, не вяртаюцца. Ці вяртаюцца ў адпачынак, але не назаўжды. Чаканне, якое, я ўпэўнены, у вас ёсць, што вы масава вернецеся, што адбудзецца нейкая змена, — яно не вельмі рэалістычнае. 

Па-другое, мы не знаходзім шмат выпадкаў таго, пра што я казаў: калі ў вас ёсць шматлікая эміграцыя за мяжой, раптам у краіне абрынаецца рэжым, і гэтая эміграцыя вяртаецца дадому і атрымлівае ўладу. Такое здараецца нячаста. Такое здарылася, калі нейкая іншая акупацыйная армія акупавала Германію, ці Японію, ці Ірак і паставіла там кагосьці. Але ў Беларусі не будзе ніякай акупацыйнай арміі. Хутчэй здарацца дзве рэчы. Адна з іх — гэта варыянт, калі ў вас будуць тры групы, якія будуць палітычна ўплываць на будучыню Беларусі. 

Першая група — гэта людзі, якія цяпер з’яўляюцца часткай рэжыму, а потым, калі рэжым будзе зрынуты, яны вельмі хутка пераключацца і стануць рэфармістамі. Другая група — гэта эміграцыя. А трэцяя — людзі, якія засталіся ў краіне і сядзелі ў турме або ўдзельнічалі ў ціхім супраціве.  

Вызначальным будзе тое, ці запачаткуецца далейшае палітычнае развіццё ўзнікненнем палітычнага пакту, нейкім замірэннем гэтых груп, якія дамовяцца аб тым, што будзе далей. Так было ў Іспаніі. Пацікаўцеся тым, як у Іспаніі франкісты заключылі пагадненне з сацыялістамі ў выгнанні і разам давялі Іспанію да дэмакратыі, але першы крок зрабілі не сацыялісты, якія вярнуліся з эміграцыі, а зрэфармаваныя франкісты. Іспанія — не адзіны выпадак, але вельмі цікавы. Гэта адзін з варыянтаў: у вас ёсць пэўны палітычны пакт, які дазволіць мірным чынам весці краіну да вызвалення ад расійскага ўплыву і да інтэграцыі ў Еўропу. 

Другі варыянт — калі замірэння ці пакту не атрымаецца і два бакі будуць супрацьстаяць паміж сабой. У выніку вы яшчэ трыццаць гадоў застанецеся ў сітуацыі барацьбы гэтых дзвюх груп, і гэты падзел будзе цэнтральным элементам вашай палітычнай дынамікі. Яны, верагодна, будуць чаргавацца ва ўладзе: адзін раз пераможа адна група, потым другая, але ўвесь гэты час яны будуць перадусім супернічаць і актывізаваць выбарцаў вакол гэтага падзелу. 

Пры другім варыянце настане сітуацыя, калі вы ўвесь час будзеце круціцца вакол пытанняў трыццацігадовай даўніны і не зможаце даць ім рады. Калі ж атрымаецца дасягнуць замірэння, транзіт будзе праходзіць крыху лягчэй. Але ён можа крыху смярдзець. Застаецца прысмак, балючы перадусім для галоўных ахвяр рэжыму, таму што яны адчуваюць, што свабода не прынесла ачышчэнне сістэмы ад лаялістаў, што яны вельмі спрытна інтэграваліся ў палітычную і эканамічную сістэму. 

Гэта адна з прычын, чаму я раю людзям вывучаць гісторыю, праўдзівую гісторыю. Таму што сам запозна зразумеў, што вучыцца трэба на гістарычных прыкладах, а не на ўласных нарматыўных уяўленнях, як мусіць выглядаць свет, або на ўласных актывісцкіх чаканнях таго, чаго б мы хацелі. Добра, калі чалавек актыўна намагаецца пасунуць сітуацыю ў той бок, які яму нарматыўна здаецца слушным, але вельмі карысна вывучаць гісторыю сваёй і іншых нацый больш грунтоўна, чым мы гэта робім, каб крыху лепш разумець, што можа з большай верагоднасцю здарыцца, як можа развівацца сітуацыя.

Самая моцная легітымнасць

Усе мы — і я, і, напэўна, вы, і тыя людзі, якія нас будуць глядзець — мы ўсе пражылі трыццаць гадоў у ідэалогіі міжнароднай справядлівасці. І мы думаем, што гісторыя развіваецца так, як мы сабе нарматыўна вызначылі. Але паглядзіце на рэальныя транзіты самых розных нацый! Дзе такая справядлівасць здарылася? Яна хутчэй не здаралася. Калі яна дзе і здарылася, дык прыйшла вельмі позна і яе было мала. Таму я часта кажу: галоўнае зважайце на тое, каб забяспечыць кампенсацыю ахвярам. Паклапаціцеся пра ахвяраў, таму што злачынцы хутчэй знойдуць выйсце з гэтай сітуацыі і не моцна пацерпяць.

Што нам рабіць цяпер — пакуль не адкрылася акно магчымасцяў?

Ігар Блажавіч: Вы такія не адзіныя. Штогод цягам дзесяці гадоў новая група людзей з нейкай дзяржавы прыязджае сюды ў эміграцыю ці проста ў Еўропу, як прыехалі вы. Цяпер прыязджаюць грузіны, раней прыязджалі азербайджанцы. Адна з першых рэчаў, якія я кажу эмігрантам (і я кажу гэта на падставе свайго баснійскага досведу) — вучыце мову краіны, у якую прыехалі. Другое — знайдзіце працу. Пачніце новае жыццё, у якім вы можаце зарабляць на сваё існаванне. А потым, калі створыце новае, паспяховае жыццё ў дабрабыце, частку сваіх рэсурсаў і грошай аддавайце назад у сваю краіну. Гэта адна з першых парадаў, якую я даю людзям. Калі яны прыязджаюць, я кажу ім: эміграцыя — гэта не на год і не на два, гэта на дзесяць, пятнаццаць, дваццаць гадоў. І чым раней вы створыце падмурак для свайго новага жыцця, тым лепш для вас. У вас будзе больш рэсурсу зрабіць яшчэ штосьці для сваёй краіны. 

Да таго ж, я думаю, што для Беларусі, як і ў кожнай падобнай сітуацыі, самае важнае — гэта людзі, якія засталіся ў краіне і якія самымі рознымі спосабамі ствараюць пэўную прастору несупрацоўніцтва з рэжымам, таму што ўрэшце ў іх будзе самая моцная легітымнасць — у іх, а не ў тых, хто ў эміграцыі. 

Трэцяя рэч, хоць я ўсведамляю, што гэта спрэчнае сцвярджэнне — гэта тое, што было важным для акупаванай Чэхаславаччыны ў часы нацызму: важным быў урад у выгнанні, які арганізаваў узброены супраціў. Ён быў не проста палітычным урадам, які дамагаўся прызнання і таго, каб хтосьці вярнуў яго назад. Чэхаславацкі ўрад у выгнанні арганізаваў удзел чэхаў у ваеннай кампаніі супраць нацысцкай дыктатуры. Я быў бы рады бачыць, хоць у мяне няма на гэта права, бо я не грамадзянін Беларусі, але я б быў вельмі рады бачыць большую ангажаванасць беларусаў у барацьбе ўкраінцаў супраць Расіі.