Фюле: Пытанне выбару — Брусэль ці Масква, для Беларусі не стаіць

Еўрарадыё: Еўрасаюз не стамляецца казаць пра тое, што не супраць дыялогу з беларускімі ўладамі. А тыя ў адказ узмацняюць рэпрэсіі — гэта і затрыманні моладзевых актывістаў ды журналістаў, і Змітру Дашкевічу пагражае новы турэмны тэрмін. Якая можа быць рэакцыя ЕС на ўсё гэта?

Штэфан Фюле: Беларусь — еўрапейская краіна, яна знаходзіцца ў цэнтры Еўропы. Нягледзячы на тое, што некаторыя палітыкі дзейнічаюць так, нібыта Беларусь знаходзіцца недзе на іншым кантыненце, ці нават яшчэ далей, на ўсход за Расіяй. Але мы зацікаўленыя ў Беларусі, у жыхарах вашай краіны. І гэта той галоўны довад, галоўная прычына таго, што Беларусь застаецца ў рамках Усходняга партнёрства. Але ці ў нас з Беларуссю такія ж адносіны, як і з іншымі краінамі партнёрства? Не! Адсутнічае прававая база двухбаковых адносінаў, грамадзяне Беларусі выкарыстоўваюць толькі маленькую частку таго, што Усходняе партнёрства прапануе. І галоўная прычына гэтага — усё тое, што вы пералічылі. У Беларусі, як і ва ўсіх іншых еўрапейскіх краін, ёсць свае абавязанні па асноўных каштоўнасцях, правах чалавека. Але на думку ўсіх міжнародных арганізацый, якія займаюцца гэтымі пытаннямі, Беларусь бадай што адзіная краіна ў Еўропе, дзе працягваецца наступ на дэмакратычныя сілы. І дзе свабода слова і свабода сходаў мае зусім іншае значэнне, чым у Еўропе і асабліва ў краінах ЕС.

Мы сочым за тым, што адбываецца ў Беларусі, з вялікім расчараваннем. Раней мы выразна выказаліся, на якіх умовах можна змяніць супрацоўніцтва паміж Беларуссю і Еўрасаюзам у пазітыўным кірунку. Гэта вызваленне ўсіх палітычных зняволеных і іх рэабілітацыя. Дарэчы, часам мяне пытаюцца: што гэта азначае — рэабілітацыя? Гэта вяртанне ўсіх грамадзянскіх і палітычных правоў, магчымасць вяртання ў палітычнае жыццё, вылучаць сваю кандыдатуру на выбарах. Апроч таго, мы ясна сказалі, апошні раз гэта было ў сакавіку, падчас пасяджэння міністраў замежных спраў краін ЕС. Было сказана вельмі выразна: калі не будзе ніякіх зрухаў ў пытанні вызвалення палітзняволеных, будзе працягвацца наступ на дэмакратычныя сілы, то міністры замежных спраў гатовыя разгледзіць дадатковыя меры. У вас жа быў, да прыкладу, прыняты закон аб пашырэнні паўнамоцтваў КДБ. Тое, што ўрад забараняе пэўнай групе грамадзян выязджаць за межы сваёй краіны, што за вамі могуць прыйсці без асуджэння судом, могуць супрацоўнікі КДБ прыйсці ў цягнік і сказаць: “Усё, нікуды не едзеце!” — страшна такое сабе ўявіць!

Прычым, Савет міністраў робіць адну вельмі важную заўвагу: мы ні ў якім разе не выступаем за тое, каб адносіны паміж Беларуссю і Еўрасаюзам былі толькі на ўзроўні санкцый. Нават, калі гэта —“інтэлігентныя санкцыі”, нават, калі яны скіраваныя толькі супраць 243 людзей і 34 прадпрыемстваў трох алігархаў.

Калі гэтыя “інтэлігентныя санкцыі” назваць калонай, на якой грунтуюцца адносіны ЕС з Беларуссю, то зараз мы пабудавалі яшчэ дзве такія калоны. Другая калона дазваляе нам не толькі ўзмацняць кантакт з грамадзянамі Беларусі, прадстаўнікамі грамадзянскай супольнасці і апазіцыі. Гэта шэраг праграм, якія закліканыя збалансаваць наступ уладаў на дэмакратычныя сілы з аднаго боку і санкцыі ЕС — з другога. Трэцюю калону мы пабудавалі толькі сёлета — вы ўжо чулі пра “Дыялог па мадэрнізацыі ў Беларусі”. Гэты дыялог для нас вельмі важны, і ён мае шмат мэтаў. Галоўная з іх, і яна звязаная з вашым пытаннем, у тым, што гэты дыялог дазваляе нам у кантактах з грамадзянскай супольнасцю і апазіцыяй уяўляць поўную карціну таго, што можа быць часткай пазітыўнай еўрапейскай палітыкай, калі Беларусь стане дэмакратычнай краінай. Дзе правы чалавека не толькі прапісаныя на паперы, але выконваюцца ў рэальнасці.

Я не хачу зараз казаць пра тое, што нейкія рэчы могуць быць прадпрынятыя ЕС на наступным тыдні ці восенню. Шмат залежыць ад паводзінаў беларускіх уладаў, ад выбараў, што пройдуць у канцы верасня. Але я хачу, каб грамадзяне Беларусі і яе ўлады, якія займаюцца гэтымі рэчамі і задаюць сабе пытанне наконт будучыні Беларусі, ведалі, што мы не паставілі на Беларусі крыж. Павінен сказаць, што калі ў нас і вядуцца размовы пра краіны Усходняга партнёрства, то пра Беларусь — самыя інтэнсіўныя. Бо мы самі ў сябе пытаемся: “Наша палітыка — яна прыносіць, калі не ў кароткатэрміновых, то ў доўгатэрміновых рамках, вынікі? Яна прынцыповая ці ёсць месца для прагматычнага супрацоўніцтва? Выкарыстоўваем усе магчымасці для таго, каб грамадзяне Беларусі маглі даведацца пра Еўропу і нашу палітыку?” Я зараз кажу пра візы. Такім чынам, беларускім пытаннем мы займаемся вельмі часта. Адказ не атрымаўся кароткі, але я хацеў як мага шырэй патлумачыць нашу пазіцыю.

Еўрарадыё: Эксперты даволі скептычна ставяцца да прапанаванага вамі “Дыялогу па мадэрнізацыі”. Маўляў, гэта тыя самыя прапановы, тыя ж пернікі, якімі ЕС вабіў Беларусь у межах Усходняга партнёрства — толькі ў новай упакоўцы. Да таго ж, вы і тут актыўна прапаноўваеце далучацца да праграм і праектаў “дыялогу” беларускім уладам: кажаце пра неабходнасць палітычнага дыялогу. “Дыялог па мадэрнізацыі” — гэта сапраўды толькі новая ўпакоўка? Вы сапраўды верыце, што з сённяшняй беларускай уладай магчымы палітычны дыялог?

Штэфан Фюле: З гэтай уладай можна наладзіць палітычны дыялог на падмурку тых умоў, якія дзяржавы-сябры Еўрасаюза дакладна вызначылі: вызваленне палітвязняў і іх поўная рэабілітацыя. Усё! Ці веру я ў “дыялог па мадэрнізацыі”? Так! Часам мяне пытаюцца: “Чым адрозніваецца сённяшняя палітыка Еўрасаюза ад той палітыкі, якая была 4-6 гадоў таму?” Некалькі гадоў таму, калі мы верылі, што нават пры Лукашэнку можна паступова дэмакратызаваць беларускае грамадства, мы заўсёды (гэта маё асабістае меркаванне), заўсёды знаходзіліся на крок ззаду ад таго, што зрабілі беларускія ўлады і асабліва сам Лукашэнка. Гэта была палітыка адказу на пэўныя крокі. І адсутнічала нейкае стратэгічнае бачанне. Мяркую, гэта змянілася.

Не ведаю, ці ўсе заўважылі, але на працягу кароткага часу напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў 2010 года ў нас былі некаторыя зрухі ў адносінах. Былі некаторыя крокі зроблены з боку беларускіх уладаў, з нашага боку. Я нават наведаў Мінск і з Лукашэнкам размаўляў. Перад выбарамі былі выкананыя некаторыя рэкамендацыі АБСЕ. Чаканні былі пазітыўныя: калі і выбары пройдуць у тым жа духу, то мы павінны скарыстацца гэтай магчымасцю і зрабіць больш прынцыповую прапанову Беларусі. І пачаць дыялог, які вёў бы да нейкай прававой базы нашых адносінаў. Тады дзяржавы ЕС пагадзіліся з дакументам, які называецца “Сумесны прамежкавы план”. Гэта план канкрэтных крокаў, якія чакаліся ад Беларусі ў рамках дэмакратыі. І як Еўрасаюз будзе па гэтай дарозе суправаджаць Беларусь. Гэта было не тое, што "вы нешта зрабіце — а мы паглядзім і падумаем, як нам можна далей прасоўваць наша супрацоўніцтва". Не! Гэта быў план-прапанова прайсці гэты шлях разам з вамі. Думаю, гэта быў добры план, дзе акрамя галіны дэмакратыі былі і іншыя. Да прыкладу, эканамічнае супрацоўніцтва. Там прадугледжваўся і структурны дыялог паміж намі — быў прадугледжаны камітэт на ўзроўні міністраў міжнародных спраў, працоўныя падкамітэты. Карацей, структура, якая дапамагла б нам выканаць гэты план.

Упершыню ў нас быў канкрэтны стратэгічны план для Беларусі. Але пасля таго, што здарылася 19 снежня, план быў замарожаны. Але той патэнцыял, які быў у гэты план закладзены, тыя намаганні!.. Мы пастаянна думалі: “Добра, зараз план не можа быць скарыстаны для размовы з уладамі — улады павінны ведаць, што толькі пры наяўнасці пазітыўных крокаў мы вернемся да гэтага плана". Мы нават не паказалі вашым уладам гэты план — не было часу. Але калі мы не можам размаўляць наконт канкрэтных крокаў у рамках гэтага плана, то, можа, мы зможам мець цікавую дыскусію з грамадзянскай супольнасцю і апазіцыяй? Не наконт таго, як выканаць гэты план — гэта па сілах таму, у каго ў руках адміністрацыйныя і заканадаўчыя магчымасці. Але, можа, асобныя тэмы гэтага плана можна скарыстаць у структураваным дыялогу з грамадзянскай супольнасцю? Мы паказалі гэтую еўрапейскую дарогу для Беларусі і даведаліся рэакцыю на гэту прапанову нашых беларускіх калег. Мы не ствараем ілюзію, што мы з беларускай грамадзянскай супольнасцю зможам выканаць гэты план у той час, калі ўлады ў гэтым працэсе не зацікаўленыя. Але мы думалі, што сама дыскусія наконт гэтага плана дапаможа грамадзянскай супольнасці і апазіцыі ў фармаванні сваіх поглядаў на еўрапейскую праблематыку.

Безумоўна, мы былі зацікаўленыя ў тым, каб улады на працоўным узроўні, прадстаўнікі наменклатуры бралі ўдзел у якасці паўнавартасных удзельнікаў гэтых дыскусій. І спачатку падавалася, што цікаўнасць ёсць, але зараз улады кажуць: “У плане, у распрацоўцы якога мы не бралі ўдзел, мы ўдзельнічаць не будзем!” Шкада, але наша прапанова застаецца. У нас прайшлі ўжо два раўнды дыскусій, трэці пройдзе, відаць, у жніўні. Пасля чаго мы ацэнім, як прайшлі нашы размовы-абмеркаванні, што яны нам далі і што рабіць далей. Такую ацэнку мы будзем даваць не з Брусэля, а разам з беларускай грамадзянскай супольнасцю і апазіцыяй. А таксама на працоўным узроўні з уладамі — калі яны будуць зацікаўленыя.

Еўрарадыё: Нашы ўлады зараз глядзяць выключна на Усход…

Штэфан Фюле: Ведаеце, мяне часам пытаюцца: “А сапраўды нам, Беларусі, трэба рабіць выбар паміж Масквой і Брусэлем?” Думаю, так пытанне зусім не стаіць. Паглядзіце на іншыя дзяржавы Усходняга партнёрства, якім мы кажам, што мы самі зацікаўленыя ў тым, каб нашы партнёры мелі добрыя адносіны з Масквой. І яны іх маюць. Так што, выбар — гэта не Брусэль альбо Масква. Выбар — хачу, каб мая дзяржава была дэмакратычная, самастойная ці каб рашэнні аб напрамку яе развіцця прымаліся адным чалавекам? Хачу я жыць у краіне, дзе амаль 20% нацыянальнага валавага прадукта — дапамога звонку танным газам?”

Еўрарадыё: Неаднаразова даводзілася чуць, што Еўропа, еўрапейскія палітыкі стаміліся спрабаваць вырашыць “беларускае пытанне” — ёсць яна, гэтая стомленасць?

Штэфан Фюле: Стомленасці ад “беларускага пытання” няма. Нават наадварот. Але ёсць яна ад таго, што нягледзячы на нашы намаганні развіццё ў Беларусі ідзе не ў кірунку прыняцця дэмакратычных прынцыпаў. Ведаеце, у чым для нас галоўны ўрок “арабскай вясны”? Палітыку неабходна рабіць так, каб яна не толькі адстойвала інтарэсы, але і ўлічвала асноўныя каштоўнасці ды пэўныя прынцыпы. Менавіта такі падыход вызначае асноўныя рамкі нашай палітыкі ў дачыненні да Беларусі. Гатовыя мы забыцца на палітычных зняволеных у Беларусі? А між тым, тыя палітвязні, пра якіх мы пастаянна кажам, гэта толькі вяршыня айсберга і праблема нашмат большая.

Еўрарадыё: І тут мы ізноў вяртаемся да магчымай рэакцыі ЕС на тое, што зараз адбываецца ў нашай краіне…

Штэфан Фюле: За апошнія паўтара года змянілася вельмі важная рэч — палітыкі перасталі казаць пра тое, як эканамічныя санкцыі могуць адбіцца на жыцці простых грамадзян, і перайшлі да канкрэтных крокаў. Я кажу не толькі пра гэтых трох алігархаў і іх 34 кампаніі. Калі паглядзець на міжнародныя фінансавыя інстытуты, то і там зусім іншая палітыка. Паглядзіце, як сябе паводзіць той жа МВФ. Я казаў ужо, што ў сакавіку міністры замежных спраў сказалі, што калі спатрэбіцца, то краіны-сябры ЕС гатовыя пайсці і далей у гэтым кірунку. І ў мяне няма ніякіх сумневаў, што калі сітуацыя будзе і далей пагаршацца, то краіны ЕС пойдуць далей.