Эксперты:Беларуская эканоміка той жа не застанецца. Гэта пытанне часу

Рэктар універсітэта Нэрыюс Пачэса і эксперт Праграм стратэгіі мэнэджэмента Бенас Адамавічус патлумачылі карэспандэнту Еўрарадыё, што азначае сённяшні крызіс для кіраванай эканомікі Беларусі, ці трэба нам прадаваць Беларуськалій і ці хоча Літва, каб наша краіна стала банкрутам.

Еўрарадыё: Я ведаю, што ў вас ёсць студэнты з Беларусі – навучаюцца па магістэрскіх і бакалаўрскіх праграмах. Але ў вас шмат праектаў, разлічаных на людзей, якія ўжо маюць уласны бізнэс. Ці ўдзельнічаюць у гэтых праграмах бізнэсмэны з Беларусі?

Бенас Адамавічус: Мы працуем над гэтым. Зараз гэтыя праграмы на літоўскай мове і людзі проста не могуць прыехаць і навучацца, яе не ведаючы. Але мы хочам прыдумаць нейкую сістэму, каб людзі маглі прыязджаць і навучацца. І каб нашы прадпрымальнікі падчас такіх праграм знаёміліся з вашымі, наладжвалі сувязі. Але паколькі зараз у вас пачаўся крызіс, то мы не ўпэўненыя – ці магчыма ажыццявіць нашы задумы.

Еўрарадыё: Наколькі сёння Беларусь цікавая для літоўскага бізнэсу?

Бенас Адамавічус: Вельмі! Па шкале ад 1 да 10 – на 11. Але, безумоўна, я кажу пра тую сітуацыю, якая была на пачатку года. Зараз цікавасць зменшылася, бо з’явіліся праблемы з разлікамі паміж суб’ектамі. Але ўсё адно цікавасць вялікая. Ёсць кампаніі, якія глядзяць на Беларусь, як на рынак збыту сваіх паслуг і тавараў. Будаўнічыя кампаніі вельмі цікавяцца Беларуссю. І нас будаўнічы рынак ахаладзіўся, а краіна, дзе будуюць 9 мільёнаў квадратных метраў жылля ў год для іх вельмі цікавая. Ёсць і кампаніі, якія хацелі б нешта вырабляць у вас, але яны не спяшаюцца да вас з інвестыцыямі – былі ўжо сітуацыі, калі гэтыя інвестыцыі проста знікалі.

Еўрарадыё: Што трэба зрабіць, змяніць, каб літоўскі бізнэс больш актыўна пайшоў у Беларусь?

Нэрыюс Пачэса: Тое, што ў вас амаль увесь бізнэс рэгулюецца ўладамі, з’яўляецца вялікай перашкодай для таго, каб нашаму бізнэсу прыйсці і зрабіць інвестыцыі. На рынку гандлю ёсць узаемаадносіны. Там рызыка невялікая, і калі што нешта згубіш, то не шмат. А вось інвеставаць у вытворчасць – рызыка вельмі высокая. Але і цікавасць вялікая. Калі інвестыцыйны клімат стане цяплейшым, тады з Літвы пойдуць вялікія інвестыцыі – у вытворчасць, у сферу гандлю. І гэтага літоўскія інвестыцыі чакаюць з нецярплівасцю.

Еўрарадыё: Можа з-за гэтай цікавасці літоўскага бізнэса ваш прэзідэнт Даля Грыбаўскайтэ такая асцярожная з крытыкай беларускага рэжыму?

Нэрыюс Пачэса: Ёсць у гэтага два бакі. Першы – прагматычны. Нашы ўлады і прэзідэнт думаюць пра наш бізнэс у Беларусі і пра тое, што беларускія грузы ідуць праз Літву, праз наш порт. І гэта ўплывае на выказванне меркаванняў наконт палітычнай сітуацыі ў Беларусі. А з другога боку, давайце падумаем: што лепш – канкрэтная і прынцыповая пазіцыя наконт сітуацыі ў Беларусі, якая прывядзе да яшчэ большай ізаляцыі краіны ці даць магчымасць адкрыцца краіне і грамадству ў межах бізнэсу? Як можна дабіцца нейкіх зменаў у грамадстве, калі грамадства закрытае? Закрытае грамадства наадварот будзе на руку рэжыму.

Еўрарадыё: У нас свабодным рынкам палохаюць людзей. Маўляў, і беспрацоўе будзе вялікае, і наша сацыяльнаарыентаваная эканоміка абрынецца – усе будуць галадаць. Наколькі ўсё ж страшная для грамадства адкрытая эканоміка?

Нэрыюс Пачэса: Калі глядзець толькі на тавары і кошты, то можа зрабіцца страшна. Але эканоміка так не працуе. Другі бок такой эканомікі – інвестыцыі і новыя працоўныя месцы. Зараз у Беларусі вялікія магчымасці для прыватызацыі, аплата працы дастаткова нізкая – гэта вельмі добрая сітуацыя для інвестыцый. І ў вас на пачатку быў бы вялікі бум і рост эканомікі. І эканоміка развівалася б значна хутчэй, чым раслі б кошты, якіх так палохаюцца людзі. А ў вас ісці да рынка не хочуць і спецыяльна робяць вялікія падаткі на імпартныя тавары, каб паказаць: “Глядзіце, якія высокія кошты на імпартныя тавары, а на нашы – нізкія!”

Еўрарадыё: Калі казаць пра прыватызацыю ў Беларусі, то выказвалася меркаванне, што акрамя Беларуськалія і нафтаперапрацоўчых камбінатаў у нас прыватызаваць няма чаго. Астатнія прадпрыемствы такія адсталыя, што прасцей іх зруйнаваць і пабудаваць новыя...

Бенас Адамавічус: А вось тут трэба адрозніваць – у што ты інвестуеш? У сцены і абсталяванне ці ў рынак, які гэта прадпрыемства ўжо мае, у навучаных людзей? Калі ў цябе філасофія, што ты набываеш сцены, то часам сапраўды танней пабудаваць новыя. А калі ты набываеш пазіцыі на рынку, то інвестыцыі вельмі лагічныя.

Нэрыюс Пачэса: Я думаю, што нафтаперапрацоўчыя заводы і Беларуськалій краіна не павінна прыватызаваць. Нельга прадаваць фамільнае срэбра.

Еўрарадыё: А што здарыцца, калі дзяржава прадасць Беларуськалій?

Нэрыюс Пачэса: Нічога асабліва страшнага не здарыцца нават і ў гэтым выпадку. Але і тут важна – хто набывае, якія ў яго мэты? Калі пакупнік будзе развіваць бізнэс, ствараць новыя працоўныя месцы – усё добра. Але калі пакупнік мае, да прыкладу, нейкія палітычныя мэты – будзе іншае. Прайшлі часы, калі палітыка рабілася палітычнымі метадамі. Зараз палітыка робіцца эканамічнымі метадамі. Праз эканоміку вельмі лёгка кіраваць дзяржавай. І некаторыя краіны добра робяць гэта. У той жа Літве.

Еўрарадыё: На ваш погляд звонку – у чым прычына беларускага крызісу?

Бенас Адамавічус: На мой погляд, найперш, крызіс узнік з-за змены ўзаемаадносінаў з Расіяй – змяніліся кошты на энергарэсурсы і зменшыліся магчымасці прадаваць сваё ў Расію. А таксама – субсідыі, якія выплачвае дзяржава. Калі плаціш больш, чым атрымліваеш, калі набываеш больш, чым прадаеш, то раней ці пазней здараюцца праблемы. Гэта эканамічныя прычыны, а палітычныя вы ведаеце лепш за мяне!

Еўрарадыё: Наколькі моцна пацярпеў літоўскі бізнэс ад беларускага крызісу?

Бенас Адамавічус: Пакуль дакладна адказаць немагчыма – гэта толькі пачалося. Але экспарт у Беларусь, безумоўна, пацярпеў досыць моцна.

Еўрарадыё: Што, на ваш погляд, будзе з беларускай кіраванай эканомікай, калі нават крызіс не прымусіць яе змяніць?

Нэрыюс Пачэса: Яна той жа не застанецца. Гэта толькі пытанне часу. У адваротным выпадку, такія катаклізмы, як зараз, будуць паўтарацца. І з кожным разам часцей. Альбо будзе тое, што адбылося ў Савецкім Саюзе, альбо – трэба будзе лібералізавацца. А калі зроблены адзін крок – трэба рабіць і наступныя. Не можа быць эканоміка крыху рыначнай – альбо так, альбо – ніяк. І ў вас няма іншага шляху, як зрабіць эканоміку ліберальнай, правесці прыватызацыю і палепшыць інвестыцыйны клімат.

Бенас Адамавічус: Павінна змяніцца стаўленне да прадпрымальнікаў. Прадпрымальнік – гэта не спекулянт, які толькі нешта крадзе ў людзей, як лічылі ў СССР. Прадпрымальнікі – гэта людзі, якія рызыкуюць, і менавіта імі ствараюцца прадпрыемствы і новыя працоўныя месцы. Яны ствараюць нешта новае. Пакуль да прадпрымальнікаў будуць ставіцца як да спекулянтаў, нічога добрага для краіны не будзе.

Еўрарадыё: Наколькі, на ваш погляд, рэальна Беларусі атрымаць крэдыт МВФ і ці вылечыць ён цяперашні наш крызіс?

Нэрыюс Пачэса: Калі крэдыт і дадуць, то МВФ будзе патрабаваць вельмі жорсткай рэструктурызацыі эканомікі. А гэта маецца на ўвазе і прыватызацыя, і рэструктурызацыя кіравання дзяржаўнымі прадпрыемствамі, зняцця ўсіх перашкод на ўваходзе на рынак. А гэта азначае – перайсці да рыначнай эканомікі. А такі пераход азначае неабходнасць пераходу на дэмакратычнае кіраванне грамадствам. А што гэта азначае для ўлады? Вы і самі разумееце... А гэта азначае, што ўлады не пойдуць на гэта. Што прывядзе да таго, што эканоміка пойдзе на дно.

Еўрарадыё: А гэта азначае, што не столькі МВФ не дасць крэдыт, колькі Беларусь не возьме яго на такіх умовах?

Нэрыюш Пачэса: Безумоўна! Вядома, не возьме. Але не Беларусь, а...

Еўрарадыё: Можа мала МВФ прапаноўвае? Ну, што такое ад 3 да 8 мільярдаў...

Нэрыюс Пачэса: Я мяркую, што МВФ можа прапанаваць і больш. Але ўсё адно – умовы будуць тыя ж самыя. Я думаю, што размовы пра тое, што МВФ мала прапаноўвае ці прапаноўвае не так – гэта спекуляцыі. Гэта толькі падставы сказаць, што мы не возьмем столькі на такіх умовах.

Еўрарадыё: Але ж і без крэдытаў Беларусь наўрад ці абыдзецца...

Нэрыюс Пачэса: Эканоміка – гэта такая рэч, што калі яна пайшла ўніз, то ніякія крэдыты гэтага не спыняць. Неабходная вельмі сур’ёзная рэструктурызацыя эканомікі. Тая ж Грэцыя мае рынкавую эканоміку, але і яна не хоча ісці на рэструктурызацыю. Але калі яны на гэта не пойдуць, то ніякія крэдыты не выратуюць гэтую краіну. Ніякія! Крэдыт вельмі хутка заканчваецца, але на балансе ён застаецца і яго неабходна адпрацоўваць. Каб крэдыт адпрацаваць – неабходна мець патэнцыял. Калі гэтага патэнцыялу няма зараз, то адкуль ён возьмецца пасля, калі нічога не змяняць? І тады непазбежны продаж нейкага стратэгічнага аб’екта, што працягне агонію. І толькі. Усе рэжымы рушацца альбо з-за палітычных, альбо з-за эканамічных прычын. Яны не рушацца толькі ў тым выпадку, калі іх фінансуе іншая краіна. Была краіна, якая фінансавала беларускі рэжым. Зараз яна не робіць гэтага. Калі яна зноў пачне гэта рабіць з палітычных меркаванняў, то рэжым умацуецца яшчэ на некалькі гадоў. А кошты на нафту растуць, магутнасць Расіі ўзрастае і яна можна зноў вярнуцца да фінансавання палітычных сістэм у іншых краінах.

Еўрарадыё: У адваротным выпадку Беларусь можа аб’явіць сябе банкрутам. Праўда, ці дапусціць гэта Расія?..

Бенас Адамавічус: А чаму б і не, калі тады можна будзе за капейкі набыць у Беларусі прадпрыемствы, і калі ў выніку банкруцтва Беларусь не “ўплыве” на Захад? Але вельмі б не хацелася б, каб Беларусь стала банкрутам. Нам у тым ліку.

Фота: Змітра Лукашука