Альфер: Выбарчыя камісіі больш залежныя ад мясцовых уладаў, чым ад ЦВК
Эксперт па выбарчым заканадаўстве Сяргей Альфер расказвае Еўрарадыё, хто і якім чынам уносіць карэктывы ў выбарчы працэс на сваю карысць.
Цалкам размова з Сяргеем Альферам:
Меркаванне Цэнтральнай камісіі можа аказацца для мясцовых уладаў неістотным
Еўрарадыё: Ужо выказваюцца меркаванні, што гэтая выбарчая кампанія — найгоршая за ўсю гісторыю беларускіх выбараў. Але ж у нас ёсць выбарчае заканадаўства. А ў такім выпадку, як выбары могуць праходзіць горш ці лепш?
Сяргей Альфер: Дзеючае выбарчае заканадаўства выкарыстоўваецца ўжо на трэціх выбарах — мясцовыя і прэзідэнцкія выбары 2010 года і сёлетнія парламенцкія выбары. Але заканадаўства — гэта фармалізаваная форма правядзення выбараў. Тыя ці іншыя суб’екты выбарчага працэсу могуць не выконваць свае абавязкі, у гэтым заканадаўстве закладзеныя. Таму прымяненне выбарчага права можа прыносіць вельмі істотныя карэктывы ў сам выбарчы працэс: рабіць яго альбо лепшым, альбо — горшым, у параўнанні з тым, што было раней.
Еўрарадыё: Кожны суб’ект выбарчага працэсу можа трактаваць і выкарыстоўваць выбарчае заканадаўства так, як яму падабаецца?
Сяргей Альфер: З пункту гледжання арганізацыі выбараў, Цэнтральная камісія паціху пачынае працаваць усё больш і больш прафесійна. Яны рыхтуюць больш падрабязныя інструкцыі для правядзення выбараў, зрабілі інтэрактыўную прэзентацыю па пытаннях выбарчага права, чаго раней не было. Але суб’ектаў выбарчага працэсу вялікая колькасць. І ў першую чаргу — гэта мясцовыя органы ўлады. Па-другое — выбарчыя камісіі, якія залежаць ад тых органаў, якія іх абіраюць. Яны ў большай ступені залежныя ад мясцовых органаў улады і ў меншай — ад Цэнтрвыбаркама. Таму, калі меркаванне Цэнтральнай камісіі дадаткова не падтрыманае, да прыкладу, Адміністрацыяй прэзідэнта ці пэўнымі структурамі Савета міністраў, то яно можа аказацца для мясцовых уладаў неістотным пры іх разуменні правядзення выбараў. Выбары будуць праводзіцца ў кожнай канкрэтнай акрузе так, як хоча кіраўнік мясцовай выканаўчай структуры.
Еўрарадыё: Атрымліваецца, закон адзін, але ў кожнай выбарчай акрузе яго могуць чытаць па-рознаму...
Сяргей Альфер: На самой справе, закон чытацца абсалютна аднолькава не можа, калі ён не дастаткова канкрэтны. А выбарчае заканадаўства ў нас дае шырокія магчымасці для яго тлумачэння ў той ці іншы бок. Па-другое, закон выкарыстоўваецца вельмі канкрэтна, у адпаведнасці з яго духам і літарай, калі працуе механізм проціваг. Выканаўчая ўлада ці выбарчая ўлада павінна кантралявацца ўладай судовай. І калі гэтыя органы парушаюць выбарчае заканадаўства, то адпаведныя сілавыя структуры павінны кантраляваць. На вялікі жаль, у нас судовая ўлада ў істотнай ступені залежная ад мясцовых органаў улады.
Там, дзе трэба карыстацца законам, нельга карыстацца маральна-этычнымі нормамі
Еўрарадыё: Ці нармальна гэта, калі старшыня Цэнтрвыбаркама кажа: “Законам гэта не забаронена, але я лічу”... І ЦВК забараняе даверанай асобе выступаць замест кандыдата па тэлебачанні?
Сяргей Альфер: У пэўнай ступені ў той сітуацыі, пра якую вы кажаце, Ярмошына мела рацыю. Усё ж, кандыдат у дэпутаты не можа быць даверанай асобай у іншага кандыдата ў дэпутаты. Бо кожны кандыдат павінен працаваць на сваё абранне, а не на іншага кандыдата. Адпаведна, калі адзін кандыдат з’яўляецца даверанай асобай іншага кандыдата і прадстаўляе яго — гэта не заўсёды добра для выбаршчыка. Таму ў цывілізаваных краінах такога няма. Але сёлетняя сітуацыя ў Беларусі такая, што частка палітычных суб’ектаў вырашыла ўдзельнічаць у выбарах толькі да пэўнага часу, а потым зняцца. Таму, для гэтай сітуацыі ўсе варыянты былі добрыя.
Удзел часткі кандыдатаў у якасці давераных асоб іншых кандыдатаў, і выступленне іх па радыё і тэлебачанні замест іншых — цалкам дазволена нашым заканадаўствам. І прыняцце Цэнтрвыбаркамам рашэння, якое забараніла гэтым людзям выступаць, з’яўляецца незаконным. Бо Цэнтральная камісія прыняла пастанову, якая істотна пашырае выбарчае заканадаўства. А гэта паўнамоцтвы парламента — толькі парламент мог прыняць змены ў Выбарчы кодэкс.
Больш страшнай мне падалася адмова ў рэгістрацыі прэтэндэнта ў кандыдаты, які мае дзе судзімасці. Якога вырашылі не рэгістраваць не ў адпаведнасці з законам, а ў адпаведнасці з “маральна-этычнымі нормамі”. Маральна-этычныя нормы — гэта добра. Але кожны разумее мараль і этыку крыху па-рознаму. І там, дзе трэба карыстацца законам, нельга карыстацца маральна-этычнымі нормамі. І яшчэ больш жахліва, што гэтымі нормамі, а не законам, карыстаўся Вярхоўны суд Беларусі. Калі суд не карыстаецца законам — гэта не суд! Калі закон трактуецца так, як гэта патрэбна адной частцы суб’ектаў выбарчага працэса — гэта адметнасць гэтай выбарчай кампаніі.
Еўрарадыё: Ваша стаўленне, як юрыста, да Назіральнай рады па СМІ пры ЦВК і яе рэкамендацый не друкаваць і не пускаць у эфір “байкотныя” праграмы?
Сяргей Альфер: Паглядзіце на склад Рады: чыноўнікі мінінфармацыі, рэдактары дзяржаўных газет, праўладнага Саюза журналістаў. ЦВК не ўключыў у склад Рады прадстаўнікоў незалежнай журналісцкай арганізацыі толькі таму, што сябры Рады палічылі гэта “немэтазгодным”. У такой структуры павінны быць людзі, якія прадстаўляюць абодва бакі — тады давер да гэтай Рады будзе нашмат большым. Да таго ж, Рада прымае рэкамендацыйнае рашэнне. Якое становіцца абавязковым для выканання толькі калі ЦВК прымае адпаведнае рашэнне. Забарона на выступы, у якіх было слова “байкот”, зменшыла магчымасць данесці сваю думку да выбаршчыкаў і з’яўляецца цэнзурай. Тым больш што ніводзін з гэтых кандыдатаў не парушаў 47-ы артыкул Выбарчага кодэкса.
Адмена датэрміновага галасавання будзе на карысць і ўдзельнікам выбараў, і дзеючай уладзе
Еўрарадыё: Наколькі наша выбарчае заканадаўства адпавядае міжнародным стандартам?
Сяргей Альфер: Я лічу, што пакуль не адпавядае міжнародна-прававым нормам у галіне свабодных і справядлівых выбараў. Яго трэба мяняць, у пэўных момантах — істотна. З іншага боку — не бывае дрэннага заканадаўства. Бывае дрэннае яго прымяненне. А мы на гэтае менавіта і хворыя.
Калі б паводле нашага заканадаўства праходзілі выбары, да прыкладу, у Вялікабрытаніі, то выбар народа адпавядаў бы агучанаму па заканчэнні выбараў выніку. А ў нас прававая культура, і ў чыноўнікаў, і ў апазіцыі, і ў звычайных людзей, такая нізкая, што нам проста неабходна, каб наша выбарчае заканадаўства было вельмі-вельмі канкрэтным. Каб ні адзін з суб’ектаў не мог збочыць управа ці ўлева, а дакладна яго выконваў. А што ў нас? Паглядзіце, як фармуюцца выбарчыя камісіі, якія па законе павінны на траціну складацца з прадстаўнікоў палітычных партый і грамадскіх арганізацый. У нас яны часам цалкам складаюцца з такіх прадстаўнікоў. Але ці ёсць там у абавязковым парадку прадстаўнікі ўсіх палітычных сіл, якія ўдзельнічаюць у выбарах? Не. Закон не парушаны, але ці правільна ён трактаваны?
Калі ўлады лічаць, што выбары праходзяць справядліва і без парушэнняў, то нішто не перашкаджае дазволіць: хай назіральнікі глядзяць, якім чынам лічацца галасы, як праходзіць датэрміновае галасаванне, хай начуюць разам з гэтай скрыняй для галасавання! Тым больш, што наша заканадаўства дазваляе начаваць на ўчастку падчас датэрміновага галасавання — дазваляецца па Кодэксе прысутнасць назіральніка “ад пачатку выбараў і да моманту падліку галасоў”. І ніхто тады не скажа пра нейкія парушэнне.
Еўрарадыё: Вы не ўзгадалі пра датэрміновае галасаванне, якое апазіцыя патрабуе адмяніць. Але чаму ў нас трэба адмяняць тое, што ёсць у той жа Еўропе?
Сяргей Альфер: Не ва ўсіх краінах яно ёсць. У Расіі ад яго адмовіліся таму, што датэрміновае галасаванне прыводзіла да вялікай колькасці фальсіфікацый выбарчага працэсу на канкрэтных тэрыторыях. Там вырашылі — калі практыка ўвойдзе ў законнае рэчышча, можна будзе яго вярнуць. Датэрміновае галасаванне актыўна выкарыстоўваецца ў краінах, дзе ўсталяваліся дэмакратычныя нормы і дзе ніводны з суб’ектаў выбарчага працэсу не кажа, што выбары ў кране праходзяць хоць з нейкімі парушэннямі. У Эстоніі можна галасаваць праз Інтэрнэт, у Швецыі — лістамі. На выбары прыходзіць усё менш выбаршчыкаў — кандыдатам і партыям трэба прыкласці шмат намаганняў, каб прымусіць выбаршчыкаў прыйсці прагаласаваць. Таму — датэрміновае галасаванне адзін з элементаў павялічэння колькасці ўдзельнікаў галасавання. У нас жа пакуль нізкая прававая культура, вялікі нігілізм з’яўляюцца практыкай для вялікай часткі насельніцтва і кіруючых органаў. Таму ў нас датэрміновае галасаванне трэба было б пакуль адмяніць. Гэта будзе на карысць і ўдзельнікам выбараў, і ўладзе. Калі датэрмінова на выбары прыходзіць 25% выбаршчыкаў, а прагаласавала 50-60% выбаршчыкаў, то хапае датэрміновага галасавання, калі ўсе бюлетэні будуць запоўненыя за аднаго кандыдата, каб ён перамог.
Гэтая кампанія — самая незаўважная парламенцкая выбарчая кампанія за ўсе гады
Еўрарадыё: Якую б адзнаку вы сёння паставілі выбарам?
Сяргей Альфер: Гэта першая выбарчая кампанія, калі я не атрымаў ніводнай улёткі ў сваю паштовую скрыню. Я спецыяліст, і таму гэтай выбарчай кампаніяй я цікаўлюся, ведаю пра яе, чытаю незалежныя сайты, сайт ЦВК, размаўляю з удзельнікамі гэтай кампаніі. Але вялікая колькасць маіх суседзяў увогуле не ведае, што такая кампанія праходзіць. Асабліва моладзь, якая ўвогуле не глядзіць беларускае тэлебачанне. Гэта адметнасць кампаніі — вялікая частка кандыдатаў у дэпутаты вырашыла не выкарыстоўваць сустрэчы з выбаршчыкамі, друкаваныя сродкі — улёткі ды плакаты — для папулярызацыі сваёй праграмы. Крыху, далёка не ўсе, выступаюць па радыё ды тэлебачанні, яшчэ менш — удзельнічаюць у тэледэбатах. І таму насельніцтва практычна не ведае, што ідзе выбарчая кампанія. Гэтая кампанія, на мой погляд, самая незаўважная парламенцкая выбарчая кампанія за ўсе гады незалежнасці Беларусі.
Еўрарадыё: Гэта незаўважнасць тычыцца як кандыдатаў ад апазіцыі, так і кандыдатаў ад улады?
Сяргей Альфер: Вядома! Тут немагчыма кагосьці выдзеліць. Хаця, тыя кандыдаты ад апазіцыі, якія хацелі пайсці на тэлебачанне, паўдзельнічаць у дэбатах, яны былі больш актыўныя. Кандыдаты ад улады выкарыстоўвалі толькі выступ па радыё, выступ па тэлебачанні і то, не на ўсе 5 хвілін. І друкавалі праграмы ў СМІ. Толькі некалькі такіх кандыдатаў удзельнічала ў дэбатах.
Еўрарадыё: То можна зрабіць выснову, што гэтая кампанія была правальнай для апазіцыі?
Сяргей Альфер: Гледзячы, якія мэты былі. Калі казаць пра мэту атрымання дэпутацкіх мандатаў, то абсалютна правальная. Калі казаць пра мэту давядзення сваіх поглядаў да большасці выбаршчыкаў Беларусі, то я таксама не назваў бы гэту кампанію паспяховай. Хаця б таму, што не ўсе элементы кампаніі выкарыстоўваліся. Да прыкладу — друкаваныя агітматэрыялы. Але цалкам правальнай кампанію я б не назваў. У выбарах удзельнічалі і ўдзельнічаюць, свае погляды даносяць. Але гэта “данясенне” тычыцца нязначнай часткі нашага грамадства. Адсоткаў 70-80 грамадства не ведаюць, пра што казалі прадстаўнікі апазіцыі і якую думку хацелі данесці.
Еўрарадыё: Па выніках этапаў рэгістрацыі і агітацыі якімі б вы параілі кіраўніцтву АБСЕ прызнаць гэтыя выбары? Адразу — несвабоднымі і недэмакратычнымі, ці ёсць варыянты?
Сяргей Альфер: Пакуль можна сказаць, што выбарчая кампанія праходзіць так, як яна праходзіла і чатыры гады таму. У выбарчых камісіях менш за 1 адсотак апазіцыі, яны амаль не маюць права голасу. Цэнзура ў сродках масавай інфармацыі нават большая, чым была раней. Адсеў прэтэндэнтаў у кандыдаты па фармальных альбо неправавых прыкметах, немагчымасць даказаць, што подпісы за прэтэндэнтаў паставілі выбаршчыкі. Нават калі самі выбаршчыкі запэўніваюць камісію, што гэтыя подпісы — іх. Але паглядзім, чым закончыцца датэрміновае і асноўнае галасаванне. І калі нічога не зменіцца, назіральнікі не будуць дапушчаныя да назірання за падлікам галасоў, то, мне здаецца, што ў місіі АБСЕ не будзе іншага выбару, як прызнаць, што выбары прайшлі несвабодна і несправядліва. Як і выбары мінулыя — парламенцкія і прэзідэнцкія.
Еўрарадыё: Якіх зменаў выбарчага заканадаўства чакаць у выніку кампаніі байкоту?
Сяргей Альфер: “Лазейкі”, якія былі скарыстаныя апазіцыяй падчас гэтай выбарчай кампаніі, будуць зачыненыя. Не будзе магчымасці ў кандыдата ў дэпутаты быць даверанай асобай іншага кандыдата, знойдуць сродак і супрацьстаяць байкоту. Зрабіць гэта, дарэчы, могуць вельмі проста: выключэннем з выбарчага заканадаўства парога, пасля якога лічыцца, што выбары адбыліся. Сёння выбары адбыліся, калі 50% выбаршчыкаў прыйшлі на ўчасткі, і калі больш за 50% аддалі свае галасы за пэўнага кандыдата. Зменшаць гэтыя парогі, да прыкладу, да 25%. Не будзе другога тура, не будуць “гарэць” рукі ў выбарчых камісій, якім ставяць задачу зрабіць усё, каб на выбары “прыйшло” больш за 50% выбаршчыкаў і выбары адбыліся. Гэтыя змены пройдуць без наступлення на асноўныя правы і свабоды грамадзян.
Фота: Алеся Пілецкага
